Bugünlerde savaşlar sadece cephede değil, sayılar üzerinden de yürütülüyor. Taraflar karşı tarafa verdirdikleri kayıpları açıklıyor, kendi kayıplarını minimize ediyor. Kaç gemi vuruldu, kaç uçak düşürüldü gibi maddi kayıpların günlük bilançoları yayınlanıyor. Savaşta ölen insanlar, çocuklar, skor tabelasında birer sayıya dönüştü. Gerçekte hangi tarafın ne kadar kayıp verdiği çoğu zaman doğrulanamıyor. Ama bu sayılar yine de dolaşıma giriyor, tartışılıyor ve nihayetinde bir algı üretiyor.

Bir süre sonra şu soru anlamını yitiriyor: Gerçek ne? Yerine şu soru geliyor: Hangi sayı daha çok kabul görüyor?

Savaşın kendisi kadar, nasıl anlatıldığı da belirleyici hale geliyor. Sayılar gerçeği yansıtmak için değil, onu yeniden kurmak için kullanılıyor.

Aslında bu durum sadece savaşlara özgü değil. Artık hemen her şeyin ölçüldüğü bir dünyada yaşıyoruz. Başarı, performans, itibar ölçülüyor. Ölçülemeyen ise önce ihmal ediliyor, sonra yok sayılıyor, en sonunda görünmezleşiyor.

Peki gerçekten ölçtüğümüz şeyleri mi iyileştiriyoruz, yoksa ölçtükçe onları dönüştürüyor, hatta bozuyor muyuz?

Modern toplum olmanın anlamı giderek başarı yarıştırmaya dönüşüyor. Bireyler daha iyi olmak için değil, daha üstte yer almak için çabalıyor. Kurumlar daha nitelikli olmak için değil, daha görünür olmak için yarışıyor. Ve bu yarışın kuralları çoğu zaman açık değil.

Çünkü mesele sadece performans değil. Asıl mesele, performansın nasıl ölçüldüğü.

Hayat bir sıralama oyununa döndü

Örneğin iş dünyasında kullanılan sayılar var; adına KPI (Key Performance Indicator - Anahtar Performans Göstergesi) deniyor. Şirketler bu göstergelerle hedeflerine ne kadar yaklaştıklarını ölçmeye çalışıyor. Teoride bu sayılar, neyin işe yaradığını görmek ve kaynakları doğru kullanmak için var. Ama pratikte çoğu zaman başka bir şeye dönüşüyor. İşin kendisini geliştirmekten çok, o sayılarda iyi görünmek belirleyici hale geliyor. Ölçüm, performansı anlamanın aracı olmaktan çıkıp, performansın kendisini belirleyen bir ölçüte dönüşüyor. Askerlerin, pilotların da böyle KPI’ları var mı bilmiyorum. Bu tür cevapları köşe komşum Levent Erden bilir ama bu uygulamalara kızdığı için sorsam cevap vermez.

Şirketler için bir başka kritik gösterge pazar payı. Sporlardaki puan cetvelleri gibi, şampiyonu pazar payı oranları söylüyor.

Bugün neredeyse her alan bir sıralama oyununun parçası. Üniversiteler listeleniyor, şehirler karşılaştırılıyor. En çok izlenen diziler, en çok dinlenen şarkılar, en çok satılan kitaplar, en çok sevilen tatlılar… Hatta İstanbul’un en iyi kokoreççileri listesi bile yapılıyor.

Bu listeler çoğu zaman tarafsız görünüyor. Oysa her biri bir dizi varsayımın, tercihin ve çoğu zaman görünmeyen ağırlıklandırmaların sonucu. Belki de mesele daha iyi olmak değil, neyin “iyi” sayıldığına kimin karar verdiği.

Ve şu soru kaçınılmaz: Ölçtüğümüz şey gerçeğin kendisi mi, yoksa onun bir yorumu mu?

Ölçü hedefe dönüşünce

Sosyal bilimlerde uzun zamandır bilinen bir uyarı var: Bir ölçü kendi başına hedef haline geldiğinde, ölçme özelliğini kaybetmeye başlar. İnsanlar gerçeği iyileştirmek yerine, o ölçümde daha iyi görünmeye odaklanır. Ölçü araç olmaktan çıkıp amaca dönüştüğünde, ölçülen şey de değişmeye başlar.

Bir başka gerçek daha var: Sosyal süreçlerde kullanılan göstergeler ne kadar belirleyici hale gelirse, o göstergelerin etrafında oluşan davranışlar da o kadar bozulur. Ölçüm, gerçeği sadece yansıtmaz; gerçeğin kendisini yeniden üretmeye başlar. Ve zamanla ölçülebilir olan, değerli olanın yerini alır.

Bunun en görünür örneklerinden biri televizyon dünyası. Reytingler başlangıçta izleyici tercihlerini ölçmek içindi, ama zamanla neyin üretileceğini belirler hale geldi. Hikayeler derinleşmek yerine hızlandı, karakterler keskinleşti. Çünkü artık ölçülen şey “iyi hikaye” değil, izleyiciyi elde tutma oranı. Böyle bir düzende senarist de yönetmen de izleyicinin dikkatini kaybetmemek için hikayeyi değil, ölçümü optimize etmeye başlıyor.

Dikkatin ekonomisi

Aynı mantık sosyal medyada daha güçlü çalışıyor. YouTube ve TikTok gibi platformlarda algoritmalar sadece neyi izlediğimizi ölçmüyor, neyi izleyeceğimizi de belirliyor. Daha çok izlenen daha fazla öneriliyor, daha fazla önerilen daha çok izleniyor.

Böylece görünürlük, içeriğin niteliğinden bağımsız bir avantaja dönüşüyor. Doğru olduğu için değil, dikkat çektiği için yayılan içerikler öne çıkıyor. Analiz ve bilgi temelli yorumlar değil, şehvetli dedikodular ve ölçüsüz yalanlar kazanıyor. Zamanla üreticiler de buna uyum sağlıyor. Daha kısa, daha hızlı, daha çarpıcı içerikler çoğalıyor.

Çünkü ödüllendirilen şey “nitelik” değil, “dikkat”.

Bugün artık gerçeği ölçmüyoruz. Ölçtüğümüz şey gerçeğin yerini alıyor.

Ama mesele sadece ölçüm değil. Başarı dediğimiz şey de değişti.

Ahlaki kabullerimiz, insani sezgimiz bize “çok çalışan kazanır” der. Ama bugün başarı yalnızca bireysel performansın değil, ilişkilerin, ağların ve görünürlüğün de bir sonucu. Liyakatin yerini aidiyetlerin aldığı bir dönemdeyiz. Ahlaklı insan olma ve alın teriyle başarmanın, ekonomik refahı ve sınıfsal konumu yükselteceğine dair inancı yitirdik. Gençlerin rol modelleri bile çoğu zaman neyi başardıkları belirsiz figürler. Dizilerdeki suç örgütü liderlerinin gerçek hayatta da daha makbul görüldüğü bir dönemdeyiz.

Demek ki artık başarı sadece çalışmakla ilgili değil.

Başarı ve eşitsizlik

İlginç olan şu: Performans sınırlı, ama başarı sınırsız. Bir insanın ya da bir organizasyonun üretimi sınırlı olabilir ama ona atfedilen değer katlanarak artabilir. Bir akademisyenin yaptığı çalışma sayısı sınırlı olabilir ama aldığı atıflar katlanarak artabilir. Bir sanatçının eserlerinin sayısı bellidir ama izlenmesi, dinlenmesi, okunması milyonlarca olabilir. Sosyal medyada bir içerik üreticisinin üretimi sınırlıdır, ama görünürlüğü geometrik olarak büyüyebilir.

Anlıyoruz ki bugünün gündelik hayat ritmi ve baskın zihin haritası içinde bu durum tesadüf değil, oyunun doğası. Ve bu oyunda kazananlar çoğu zaman en çok çalışanlar değil, en doğru ağlara, siyasi, ekonomik, toplumsal çetelere ve cemaatlere bağlananlar.

Eskiden mesele farklı olmaktı. “Mor inek” hikayeleri anlatılır, farklı olanın öne çıkacağına inanılırdı. İlham veren konuşmalar yapılır, kendi yolunu bulmanın yeterli olacağı söylenirdi.

Bugün ise mesele oyunun içinde kalabilecek kadar “iyi olmak”.

Çünkü artık içinde bulunduğumuz dünyada doğrusal ilişkiler, öngörülebilir sonuçlar ve hesaplanabilir süreçler giderek ortadan kalkıyor. Sanayi toplumunun nispeten düzenli ve tahmin edilebilir yapısı yerini daha karmaşık, daha hızlı ve daha belirsiz bir düzene bırakıyor.

Oyunun kuralları değişti

Bu yeni düzende hızlı uyum sağlayan ve avantajlarını büyütebilen aktörler öne geçiyor. Üstelik bu avantajlar birikerek büyüyor. Aynı aktörler hem ölçümlerde hem listelerde hem de pazar paylarında üstte yer alıyor. Rekabet daralıyor, tekelleşme eğilimi güçleniyor.

Eskiden hayat bir tenis maçına benziyordu. Rakibinizi tanırdınız. Güçlü ve zayıf yönlerini öğrenir, oyununuzu buna göre geliştirirdiniz. Zamanla ustalaşır, deneyim kazanır, rekabet içinde kendinizi ilerletirdiniz. Bugün ise ağın öbür tarafı sisli. Rakibinizi göremiyorsunuz. Kim olduğunu bilmiyorsunuz. Hatta sisin içinde tek bir rakip mi var, yoksa birden fazla mı, ondan da emin değilsiniz. Attığınız topun nereye gittiğini göremiyorsunuz ama kısa süre sonra sahanıza birden fazla top geliyor; farklı hızlarda, farklı yönlerde, aynı anda…

Bu oyunda eski taktikler işe yaramaz.

Aynı anda gelen tüm toplara yetişemezsiniz. Eski taktiklerle bu oyunu ne anlayabilirsiniz ne de yönetebilirsiniz.

Elbette farklı tepkiler vermek mümkün. Oyunun adil olmadığını söyleyebilirsiniz. Kuralları sorgulayabilirsiniz. Tepki gösterebilir, oyunu terk etmeyi düşünebilirsiniz. Ama bu arada oyun devam eder. Toplar gelmeye devam eder. Bu yüzden asıl mesele oyunu reddetmek değil, oyunun doğasını anlamaktır.

Bunun için yeni bir bakışa, daha güçlü bir gözlem kapasitesine; sadece görmek değil, duymak, hissetmek ve anlamak üzerine kurulu bir düşünme biçimine ihtiyaç var. Yeni analiz araçlarına, yeni oyun planlarına ve buna uygun yeni becerilere…

Asıl mesele ne?

Artık mesele başkalarını geçmek değil, kendi performansını en iyi noktaya taşıyabilmek. Çünkü kontrol edebildiğiniz tek alan bu.

Bugünün dünyasında sadece iyi olmak da yetmez, görünür olmak da gerekir. Sadece üretmek yetmez, doğru kişilerle ilişkiler kurmak da gerekir. Sadece çaba göstermek yetmez, oyunun kurallarını bilmek de gerekir.

Ama sorun şu: Kurallar çoğu zaman açık değil. Ya da açık ama adil, ahlaklı ve hukuka uygun değil.

Bu yüzden bazıları oyunu oynarken avantajlı başlar. Bazıları ise oyunun ne olduğunu anlamaya çalışırken geride kalır.

Sonuçta ortaya çıkan tablo şaşırtıcı olmaz.

Bu yüzden başarı eşit dağılmaz. Giderek daha az sayıda aktörde yoğunlaşır.

Ve belki de asıl soru şu: Bu kaçınılmaz mı?

Eğer kurallar eşitsizliği üretiyorsa, değiştirilebilir mi?

Belki de mesele başarıyı nasıl tanımladığımızdır.

Çünkü bugün artık gerçeği ölçmüyoruz; sunulanı ölçüyoruz.

Ve giderek gerçeklikle bağımız kopuyor.

Oksijen'den alınmıştır.