Türkiye’de “orta direk” meselesini konuşmak, yalnızca bir sınıfı ya da bir gelir grubunu değil, bir hayat fikrini konuşmak oldu hep.

Çünkü Türkiye’de ve özellikle siyasette orta direk hiçbir zaman sadece ekonomik bir kategori olmadı. Bir hayat tarzı, bir değerler bütünü, bir gelecek tahayyülüydü. İnsanların kendilerini nereye ait hissettiklerini, çocukları için neyi hayal ettiklerini, hayatın nasıl akması gerektiğine dair ortak kabullerini ifade ediyordu. Ve esas itibariyle de “muasır medeniyet” diye tanımlanan ortak bir ufuk kabulünden besleniyordu.

Ama bu yazının konusu muasır medeniyet değil. Bu yazının konusu, o hayalin taşıyıcısı olan orta direğin çözülmesi. Bugün tartıştığımız şey, Türkiye’de orta direğin ya da orta sınıfın küçülmesi değil sadece. Aynı zamanda bu hayat tahayyülünün çözülmesi.

Bir zamanlar hayatın bir akışı vardı

Cumhuriyetin erken döneminden itibaren şekillenen orta direk, esasen bir denge fikri üzerine kuruluydu. Devletle mesafeli ama onunla kavgalı olmayan bir kümeyi ifade ediyordu. Öte yandan ekonomik kalkınma ve toplumsal dönüşümün öncülüğünü üstlenen devletin gündelik hayattaki temsilcisi gibiydi.

Hayatın belirli bir ritim ve rasyonalite içinde ileriye doğru aktığını varsayan bir toplumsal kesimdi bu.

Çalışarak bir yerlere gelinebileceğine inanırlardı. Devlet açısından “makbul vatandaş” kategorisi içinde olduklarını bilmenin verdiği konforla bakarlardı siyasete. Nihayetinde devletçiydiler; toplumdan, yurttaştan çok devletten yanaydılar. Ama aynı zamanda idealist ve ülkücüydüler. Yalnızca kendileri için değil, devlet, toplum ve memleket için de bir ülküleri vardı.

1980’ler ve 90’larda bu çerçeve daha da somutlaştı. Şehirlerde ev sahibi olmak, çocukları okutmak, birikim yapmak, belki bir yazlık sahibi olmak bile mümkündü. Kentli ve seküler yaşam pratikleri içselleştirilmişti. Ama asıl belirleyici olan, bu hedeflerin ulaşılabilir olduğuna dair güçlü toplumsal kabuldü.

Orta direk olmak, bir anlamda şunu söylemekti: “Hayat zor ama öngörülebilir.”

Bugün mesele sadece yoksullaşma değil

Son yıllarda yaşanan değişimi yalnızca ekonomik daralma ile açıklamak eksik kalır. Elbette gelir kaybı, borçluluk ve güvencesizlik belirleyici. Ama asıl kırılma, bu maddi koşulların yarattığı anlam kaybında.

Bugün orta direğin yaşadığı temel zihni dönüşüm, hayatın artık öngörülebilir olmadığı gerçeği. İkinci zihni dönüşüm ise henüz kendisi farkında olmasa da toplumda azınlıkta olduğu ve devletin güncel “makbul vatandaş” tanımının dışında kaldıklarıdır.

Metropol hayatında ev sahibi olmak bir hedef olmaktan çıkıp bir ayrıcalığa dönüşmüş durumda. Çocuk sahibi olmak, geleceğe dair bir yatırım değil, ciddi bir belirsizlik alanı. Ahlaklı ve çalışkan olmak ise eskisi gibi bir ilerleme vaadi taşımıyor.

Bu nedenle mesele sadece refah seviyesinin gerilemesi değil; gelecek tahayyülünün aşınması. Bir bakıma geleceksizleşme.

Sınıf değil, durum

Bugün başarı, yükselmekten çok daha geriye düşmemek anlamına geliyor. Bir dönem başarı, hayatın istikrar içinde ilerlemesiydi. İş, ev, aile ve saygınlık birbirini tamamlayan bir bütün oluşturuyordu.

Bugün ise başarı giderek bir korunma refleksine dönüştü: Borçsuz kalabilmek, mevcut seviyeyi koruyabilmek, sistemden sıyrılabilmek, mümkünse yurtdışına çıkabilmek.

Başarı artık yukarı doğru bir hareket değil, aşağıya doğru kayışı engelleme çabası. Dolayısıyla sınıf atlamak ya da ilerlemekten çok, bulunduğun yerde tutunabilmek.

Geçmişte mutluluk büyük ölçüde kolektifti. Aile, çevre, mahallenin iyi olması yeterliydi.

Bugün ise mutluluk bireyselleşiyor ama aynı zamanda kırılganlaşıyor. İnsanlar kendi hayatlarını kurmak, kendileri olmak istiyor. Ama bu arzu, ekonomik ve toplumsal güvencesizlikle çarpıştığında bir özgürlük alanı değil, bir gerilim alanı yaratıyor.

Yeni orta direk şu iki cümle arasında yaşıyor: “Kendi hayatımı yaşamak istiyorum” ve “Ama önce hayatta kalmam lazım.”

Bugün orta direk artık homojen bir sınıf değil. Aynı gelir grubunda farklı hayatlar yaşayan, benzer kaygıları hissedip farklı tepkiler veren bir kitle var.

Bu nedenle orta direk giderek bir “sınıf” olmaktan çıkıp bir “durum”a dönüşüyor. Ortak bir hikaye yok artık. Ama ortak bir belirsizlik var.

Seküler orta sınıf: Eleştirilen ama temsil edilmeyen

Türkiye’de orta sınıf tartışmasında kurulan dil dikkat çekici. Orta sınıf çoğu zaman iki uç arasında tanımlanıyor: Ya konforunu kaybetmekten korkan ya da toplumsal meselelerde yeterince cesur davranmayan bir grup.

Son zamanlarda şehirli seküler orta sınıfın korktuğu, bu iktidara yeterince güçlü itiraz etmediği, meydanlara çıkmadığı söyleniyor. Ancak bu tespitin karşısına başka bir gerçeklik de var. Son yirmi yılda olanlardan en olumsuz biçimde etkilenmelerine rağmen haksız şekilde en kolay eleştirilen grup da yine onlar.

Orta sınıf bu iktidar döneminde hem ekonomik hem siyasal olarak çok sıkıştı.

Ekonomik politikalar nedeniyle reel olarak yoksullaşan, bürokraside ve yerel yönetimlerde kimlik ağlarının dışında kalan, toplumsal ve psikolojik üstünlüğünü kaybetmekte olan bir kesimden söz ediyoruz.

Siyasal temsilde de benzer bir tablo var. Seküler orta sınıf, muhalefetin doğal tabanı olarak görülmesine rağmen, siyasette belirleyici gücü neredeyse kaybetti. Çünkü örgütsüz, dağınık ve kendini kolektif olarak savunma kapasitesi zayıflamış.

Küçük burjuvazi yanılgısı

Bugün orta sınıfa yöneltilen eleştirilerin önemli bir kısmı, eski bir teorik çerçevenin, Marksist literatürdeki klasik küçük burjuvazi analizinin güncel bir tekrarı sanki. Bu çerçeveye göre orta konumdaki kesimler ne tam anlamıyla egemen sınıfa ne de emekçi sınıflara ait oldukları için kararsız, riskten kaçınan bir tutum sergiler. Yukarıya öykünür, aşağıya düşmekten korkar. Bu nedenle de kritik anlarda ya geri çekilir ya da statükoyu tercih eder.

Bugün “şehirli seküler orta sınıf” için kullanılan dilin önemli bir kısmı bu kalıpla büyük ölçüde örtüşüyor.

“Kolay korkuyorlar”, “Konforlarını kaybetmek istemiyorlar”, “Cesur değiller” gibi ifadeler bu tarihsel okumanın bugünkü yansıması.

Orta sınıfın siyasal davranışı çoğu zaman bir tercih meselesi gibi ele alınıyor. Sanki mesele daha çok cesaret, irade ya da karakter sorunuymuş gibi.

Oysa burada önemli bir fark var. Klasik küçük burjuvazi sanayi toplumu içinde bir tanımdı. Görece istikrarlı bir dünyada, belirli bir ekonomik özerkliğe sahip bir toplumsal kesimi tarif ediyordu. Küçük esnafın, zanaatkârın, kendi işini yapan profesyonelin belirli bir hareket alanı, belirli bir mülkiyet zemini ve sınırlı da olsa bir güvenlik alanı vardı. Bugünün orta sınıfı ise böyle bir zeminde durmuyor.

Bugünün orta sınıfı, klasik küçük burjuvazi gibi ‘arada ama güvende’ değil. Aksine aşağıya doğru çekilen bir kesim.

Küçük esnaflık bir yandan büyük ve giderek tekelleşen zincirler nedeniyle, diğer yandan metropolleşme ve endüstrileşme nedeniyle yok oluyor. Beyaz yakalı çalışanların önemli bir kısmı taşeronlaşmanın, esnek çalışma gibi yeni usullerin sonucu olarak sosyal güvencesiz bir hayata mahkumlar. Artık önemli bir kesiminin emekliliğe dair bir hayali bile ya yok ya da son derece risk altında.

Üstelik bugün gündelik hayatın temel karakteri belirsizlik. Sanayi toplumunun ekonomik ve toplumsal dengeleri çözülürken, yeni üretim ve emek biçimleri ortaya çıkıyor. Bu nedenle eski teoriler bugünü açıklamakta yetersiz kalıyor.

Seküler orta sınıfın kolay hedef haline gelmesinde artık örgütlü bir toplumsal güç olmamalarının da payı büyük. Ortak çıkarlarını savunacak kurumsal araçları zayıfladı. İktidarın son on yıldaki siyasi alanı daraltma politikaları üzerine geldi.

Beyaz yakalı emeğin prestiji ve güvencesi de aşındı. Esnek çalışma, proje bazlı işler, performans baskısı ve sürekli belirsizlik hali, orta sınıfın hem ekonomik hem psikolojik dayanıklılığını zayıflatıyor. İnsanlar sadece gelirlerini değil, zamanlarını ve zihinsel enerjilerini de kaybediyor.

Bu koşullarda siyasal katılım bir öncelik olmaktan çıkıyor. Çünkü hayatın kendisi zaten sürekli bir kriz yönetimi haline geliyor.

Siyasetle kopan bağ

Dolayısıyla bugünün orta sınıfının temkinli davranışı çoğu zaman bir karakter meselesi değil; yapısal bir sıkışmanın sonucu.

Sürekli risk altında yaşayan, gelirini ve yaşam standardını kaybetme ihtimaliyle karşı karşıya olan bir kesimin daha ihtiyatlı, siyasal olarak daha kırılgan ve geri çekilmeye açık olması şaşırtıcı değil.

Bugünün orta sınıfının yaşadığı asıl kırılma ise siyasetle kurulan ilişkide.

Orta sınıf uzun süre siyaseti etkileyebileceğine inanan bir kesimdi. Bugün ise yaygın bir etkisizlik duygusu var. Oy vermek dışında siyasete müdahale edilebileceğine dair inanç zayıflamış durumda.

Bu da iki sonucu beraberinde getiriyor: Siyasetten duygusal kopuş ve temsil edilmediği hissinin derinleşmesi.

Dolayısıyla bu kesim yalnızca temsil edilmiyor değil; aynı zamanda kendini temsil edemez hale geliyor.

Gündelik hayatın içindeki kırılma

Orta sınıfın yaşadığı dönüşüm en net gündelik hayatın içinde hissediliyor. Alışverişten boş zaman kullanımına, sosyal ilişkilerden dijital hayata kadar birçok pratik yeniden kuruluyor.

Bu noktada iki duygu öne çıkıyor: Kırılganlık ve mahcubiyet.

Alışkanlıklardan vazgeçmek zor. Ama bunu görünür kılmamak da ayrı bir çaba. Bu da yeni bir duruma işaret ediyor: Görünmeyen yoksullaşma.

Daha derinde ise ortak referansların zayıflaması var. Eskiden neyin doğru olduğu, neyin hedef olduğu belliydi.

Bugün değerler var ama ortak değil. Hedefler var ama paylaşılmıyor.

Bu nedenle orta direğin meselesi yalnızca ekonomik değil; yönsüzlük ve geleceksizlik.

Orta sınıf bugün yalnızca ekonomik olarak değil, toplumsal güç açısından da gerilemiş durumda. Kurumlarda etkisi azalmış, siyasette karşılığı zayıflamış.

Bu nedenle belki de asıl soru şu:

Bu insanlar gerçekten suskun mu?

Yoksa konuşabilecekleri ortak bir zemin mi kalmadı?

Belki mesele yalnızca orta sınıfın değil, memleketin ortak gelecek tahayyülünün parçalanmış olmasıdır.

Öte yandan bir gerçek daha var: Ülkenin entelektüel ve kültürel sermayesinin önemli bir kısmı hâlâ bu kesimde. Veri Enstitüsü’nün araştırmaları, orta sınıfın yeni bir kavşakta olduğunu, artık gidişata dair endişelerini aşıp yeni bir anlam arayışına girdiğini de gösteriyor.

Oksijen'den alınmıştır.