SIEM REAP

Kamboçya’yı çok sevdim.
İnsanları güzel, yumuşak, güleryüzlü.
Yemekleri çok leziz.
Her an şahane bir doğanın içindesin.
Çiçekleriyle, meyveleriyle, hindistan cevizi, muz ve palmiyeleriyle, daha adını hiç bilmediğim ulu ağaçlarıyla, uçsuz bucaksız pirinç tarlalarıyla, bin yıllık uygarlığı anlatan antik kentleri ve tapınaklarıyla insanı her an içine çeken rengârenk, sihirli bir dünya.Tam bir cennet.

“Bu memlekette yaşanır” diyorum Ayşe’ye.
Ama ister istemez akla takılıyor.
Böyle bir cennette cehennem yaratanlar da bu güzel toprakların insanları değil mi?Mister Hasan” diye söze başlıyor, “Kamboçya’da Pol Pot rejimi 3 yıl, 8 ay, 20 günde tam 1.7 milyon insanı yok etti. O zaman nüfus 7 milyondu, yani yüzde 25’i temizledi.”

‘Gözlüklü insanlara bile düşmandılar’

 Oteldeki odamızda Killing Fields (Ölüm Tarlaları) filmini seyrediyorum yıllar sonra bir kez daha.

O ürkütücü sahne yine içimi ürpertiyor.
Gazetecinin kaçarken, pirinç tarlalarında cesetlerin, kurukafaların, iskeletlerin arasında dehşete düşmesi, ne yapacağını şaşırması…
“Pol Pot rejiminin hedefi yeni insan, yeni toplum yaratmaktı” diye devam ediyor:
“Stalin’in kolektifleştirme hamlesindeki gibi ya da Mao’nun ‘kültür devrimi’ndeki gibi, en büyük düşman olarak şehirlerin eğitimli sınıflarını gördüler. Onları köylere, kırsal alanlara gönderdiler, yok ettiler. Gözlüklü insanlara bile düşmandılar, onları entelektüelolarak görüp yok ediyorlardı.”
Şunları ekliyor:
“Benim annem babam, ikisi de öğretmedi. İkisini de alıp götürdüler. Ana babamı bir daha görmedim. Ben yetimhanede büyüdüm.”

 Camekanın içindeki kurukafaları seyrediyorum dehşet içinde.

Tabii akla hemen aklın cinayetleri (The Economist, 16 Mart 1996) geliyor.
Stalin’in Gulaglarda milyonları ölüme gönderdiği... Hitler’in toplama kamplarında, gaz odalarında 6 milyon Yahudi’yi yok ettiği… Pol Pot’un kafataslarından dağlar yarattığı cinayetler... Yeni bir insan, yeni bir toplum adına işlendi bütün bu cinayetler...

Kimi bir sınıf adına, kimi üstün bir ırk adına katliamlar, soykırımlar yaptı.
Evet, aklın cinayetleri…
Oysa “Akılcılığın (rasyonalizm) eleştirel düşüncelere kulak vermeye ve sınamalardan bir şeyler öğrenmeye hazır olmak tutumu olduğunu söyleyebiliriz.
Bu, temelde, ‘Ben haksız olabilirim ve sen haklı olabilirsin ve çaba göstererek belki doğruluğa daha yaklaşırız’ diyebilme tutumudur.”(Karl Popper, Açık Toplum ve Düşmanları, Remzi Kitapevi, 1989) 

 Ancak, aklı her derde deva haline getirmek isteyenler, aklın her kilidi açacağını sananlar, yani akla mutlak kurtarıcılıkvehmedenler ya da akılla mutlak gerçeğe ulaşılacağını düşünenler, Aydınlanma fikrini çarpıttılar.

Özünden saptırdılar.
Bu da Batı’da oldu!
Bu da Batı düşüncesinin bir ürünü...
Fransız filozofu Bernard Henri Levy’nin Pol Pot’la ilgili olarak işaret ettiği de bu. Pol Pot’ların böylesine bir zihniyet ortamından beslendiklerini belirtirken, Aydınlanma düşüncesinin saptırılmasını kastediyordu.
Oysa on sekizinci yüzyıl Aydınlanma düşüncesinin özünde yatan gerçek akıl, eleştirel akıldır.
Büyük Alman filozofu Kant’ın 1784’te “Aydınlanma nedir?” sorusuna vermiş olduğu karşılık çok yalındır:
“Sapere aude! Kendi aklını kullanacak cesareti göster! Aydınlanmanın sloganı budur.”
Kant, insanların kendi yerine başkalarının düşünmesi kolaycılığına hemen kapılmalarını eleştirir.
Oysa Aydınlanma’nın özünde yatan akıl, araştıran, soru soran, eleştiren, beynini başkalarına teslim etmeyen akıldır.
Aklını sloganlara esir etmeyen düşüncedir.
Aydınlanma Çağı’na damgasını vuran, kendi başına fikir üretmeye çalışan akıldır.
Kendisine verilmek istenenle yetinmeyen akıldır.
Öğrenmek sürekli kuşku beslemektir.
Soru sormak, sorgulamaktır.
“Her şeyi sorgula!”, Descartes’ın sözüdür.
Farklı düşünmekten korkmamak, çekinmemektir.
Sürüye katılmak değil, kendi olabilmek, birey olabilmektir.
Ama aynı zamanda farklı olana, farklı düşünene   tolerans göstermektir.
Aydınlanma düşüncesi bence bunların özetidir.
Batı’yı Batı yapan, Batı modernizmini yaratan, on sekizinci yüzyıl Aydınlanma Çağı’nın temelinde yatan düşünce böyle özetlenebilir.
Ya da Ortaçağ’ın kuşku beslemeyi, eleştirel düşünmeyi reddeden karanlığını işte böylesine bir entelektüel devrim yırtmıştır.
Aydınlanma’ya da eleştirel yaklaşmak gerekiyor.
Ama bunu yaparken Aydınlanma düşüncesinin özgürlükçü özü çok iyi kavranmalı.
Yoksa tuzağa, Pol Pot’ların kötü yoluna düşme ihtimali doğar.
Aydınlanma Çağı’nın eleştirel aklı, bu harikulade entelektüel devrim zulme, cinayetlere dayanak da yapılabilir.

Yukarıdaki satırları kendi kitabımdan, 1999’da çıkan Kimse Kızmasın Kendimi Yazdım’dan aldım. (Dördüncü Bölüm, Aklın Cinayetleri) Her zaman kendi kendimizle hesaplaşabilmeli ve iç muhasebesi yapabilmeliyiz.

Dokuz günlük çok güzel Vietnam-Kamboçya gezisiyle ilgili üçüncü ve son yazımı Vaclav Havel’in bir sözüyle bitiriyorum:
“Kim ki kendi geçmişiyle hesaplaşmaktan korkar, o asıl gelecek olandan korkmalıdır. Yalanlar bizi yalanlardan kurtarmaz!” (Vaclav Havel, Time, 6 Ağustos 1990)

Hatıralar hayattır!