Uluslararası para sisteminin geleceği

Geçtiğimiz iki haftadır, önce Davos zirvesindeki gündem vesilesiyle jeoekonomi ve emperyalizm kavramlarını, ardından da altın-gümüş gibi değerli madenlerin fiyatlarındaki olağanüstü dalgalanmalardan hareketle aşınan dolar sistemini ele almıştım. Bu serinin üçüncü adımı olarak, bu hafta uluslararası para sistemindeki süreklilikleri ve kırılmaları konu edeceğim.

Bugün uluslararası para sistemi tartışmalarında öne çıkan temel mesele ani bir çöküş değil, uzun erimli bir yeniden yapılanma sürecidir. Küresel finansal düzen hâlâ büyük ölçüde aynı kurumsal mimari üzerinde işliyor. Ancak bu mimarinin nasıl ayakta tutulduğu, hangi araçlarla sürdürüldüğü ve siyasi yeniden üretim koşulları giderek daha fazla tartışma konusu haline geliyor.

Sürekliliklerle kırılma noktalarının iç içe geçtiği bu dönemi anlamak için, analize ABD doları gibi uluslararası rezerv para olarak kullanılan paraların yalnızca ekonomik değil, siyasal ve jeoekonomik olgular olduğu tespiti ile işe başlamamız gerekiyor. Buradan hareketle ve geçen haftanın devamı olarak, bu haftaki yazı daha genel bir soruya odaklanıyor: Uluslararası para sisteminin geleceğini belirleyen temel dinamikler neler ve bugün hangi kırılma noktalarından geçiyoruz?

Uluslararası paraların ekonomi politiği

Uluslararası para sistemine ilişkin ana akım anlatı, paraların küresel konumunu teknik piyasa üstünlükleriyle açıklar. İstikrarlı değer, derin finansal piyasalar ve geniş ticari ağlar bu anlatının temel taşlarıdır. Bu çerçevede uluslararası para, neredeyse kendiliğinden oluşmuş bir piyasa dengesi gibi sunulur.

Oysa siyasal iktisat perspektifi farklı bir tablo ortaya koyar. Uluslararası paralar tarihsel olarak siyasal güç ilişkileri içinde yükselmiş ve bu ilişkiler sayesinde ayakta kalmıştır. On dokuzuncu yüzyılda sterlinin küresel para haline gelmesi, İngiltere’nin ticari kapasitesi kadar imparatorluk ağları, askeri deniz gücü ve Londra’nın sunduğu hukuki altyapıyla bağlantılıydı. Benzer biçimde doların yükselişi de İkinci Dünya Savaşı sonrasında ABD’nin askeri, siyasal ve ekonomik liderliğiyle mümkün oldu.

Helleiner’in çerçevesi: Dolaylı ve doğrudan siyasal etki

Uluslararası politik ekonomi alanındaki çalışmalarıyla bilinen Eric Helleiner, 2008 yılında yazdığı Political Determinants of International Currencies: What Future for the US Dollar? başlıklı bir makalesinde, uluslararası para statüsünü belirleyen siyasal boyutu iki kanal üzerinden analiz eder.

İlk kanal dolaylı siyasal etkidir. Devletlerin iç siyasal dengeleri, merkez bankalarının konumu, mali ve parasal rejimler, hukuki altyapı ve küresel güç konumu, bir paranın güvenilirliğini ve likiditesini belirler. ABD örneğinde düşük enflasyon hedefi, alacaklı yanlısı hukuk düzeni ve merkez bankasının kriz anlarında piyasaya müdahale kapasitesi, doların küresel rolünün siyasal temellerini oluşturmuştur.

İkinci kanal ise doğrudan siyasal etkidir. Bazı durumlarda devletler bir parayı ekonomik getirisi nedeniyle değil, jeopolitik bağımlılıklar, güvenlik ilişkileri ve stratejik çıkarlar nedeniyle destekler. Bu noktada uluslararası para, piyasa tercihlerinden çok siyasal pazarlıkların ürünü haline gelir. Bretton Woods sistemi, doların bu biçimde siyasal liderlik ve güvenlik mimarisiyle taşındığı tarihsel bir örnektir.

Süreklilikler

Bu çerçeveyle bakıldığında uluslararası para sistemindeki süreklilik açık biçimde görülür. Mevcut düzen hâlâ merkezinde ABD’nin bulunduğu bir yapı üzerinde işlemektedir. Küresel ticaretin, finansal işlemlerin ve rezervlerin büyük bölümü dolar üzerinden yürümektedir. Bu durum, sıkça dile getirilen “dolar sonrası dünya” anlatılarının, gerçekleşen bir sürece değil, olsa olsa bir eğilime işaret ettiğini gösterir.

Ancak bu süreklilik, sistemin aynı biçimde işlediği anlamına gelmez. Tam tersine, sistem giderek daha fazla siyasal müdahale ve zorlamayla ayakta tutulmaktadır. İşte kırılma noktaları tam da burada ortaya çıkıyor.

Kırılmalar

Son yıllarda uluslararası para sistemindeki en önemli kırılma, finansın açık biçimde jeoekonomik bir araç haline gelmesidir. Özellikle Trump yönetimiyle birlikte ticaret savaşları, tek taraflı ve ikincil yaptırımlar, ödeme sistemlerinin ve rezervlerin siyasal baskı araçları olarak kullanılması, bu dönüşümü hızlandırdı. Finans, artık yalnızca piyasa disipliniyle değil, siyasal hizalanma ve sadakat talepleriyle işleyen bir alana dönüştü.

Şu hususu da belirtmek gerekiyor. Yaygın bir şekilde tartışıldığının aksine bu eğilim, Trump dönemine özgü bir sapma değil, ABD’nin göreli hegemonik gerileme koşullarında finansal üstünlüğünü jeoekonomik bir kaldıraç olarak kullanma stratejisinin parçasıdır. Jeoekonomi, burada ticaret, finans ve para politikalarının açık biçimde güç mücadelesinin araçları haline gelmesini ifade etmektedir.

Yeni arayışlar

Bu bağlamda Çin’den gelen yuanın rezerv para olarak kullanımının artırılması çağrısı da anlam kazanıyor. Bu tür girişimler, doların yerine yeni bir küresel para koyma iddiasından çok, artan jeoekonomik riskler karşısında bağımlılıkları azaltma arayışının ifadesidir. Uluslararası para sisteminin geleceği, tek bir merkez etrafında değil, daha parçalı, daha çok pazarlığa dayalı ve daha siyasileşmiş bir yapı içinde şekillenmektedir.

Benzer şekilde, merkez bankalarının rezervlerindeki döviz miktarının sistematik bir şekilde artması ya da doların küresel rezerv para konumunun yavaş ama istikrarlı bir şekilde erimesi, jeoekonomik parçalanma dünyasının başka belirtileridir.

Toparlamak gerekirse, içinden geçmekte olduğumuz çalkantılı süreçleri değerlendirirken aklımızdan çıkarmamamız gereken çerçeve şudur: Uluslararası para sistemi teknik dengelerle değil, güç ilişkileriyle ayakta durur. Bugün yaşadığımız şey ani bir kopuş değil, süreklilikler üzerinde ilerleyen ama yeni kırılma noktaları üreten bir dönüşümdür. Dönüşüm, ABD’nin göreli gerilemesinin yansımalarıyla şekillenmektedir. Mevcut düzen hâlâ işlemektedir, ancak giderek daha fazla jeoekonomik müdahaleye, siyasal pazarlığa ve zorlamaya dayanarak. Bu da uluslararası para sisteminin geleceğinin daha kırılgan, daha çatışmalı ve daha açık biçimde siyasal ve jeoekonomik bir zeminde şekilleneceğini göstermektedir.

Şunu da belirtmek gerekir: Çok kutupluluk ya da dolar dışı arayışlar kendiliğinden ilerici sonuçlar üretmez. Asıl mesele, hangi paranın hegemon olacağı değil, bu para düzeninin nasıl işlediği, hangi eşitsizlikleri ürettiği ve buna karşı nasıl bir karşı-hegemonik siyasal ve ekonomik program geliştirileceğidir.