“Ehl-i san’at, netice-i san’atı ziyade kazanmak için, iştirak-ı san’at cihetinde mühim bir servet elde ediyorlar. Hattâ dikiş iğneleri yapan on adam, ayrı ayrı yapmaya çalışmışlar. O ferdî çalışmanın, her günde yalnız üç iğne, o ferdî san’atın meyvesi olmuş. Sonra, teşriku’l-mesâi düsturuyla on adam birleşmişler. Biri demir getirip, biri ocak yandırıp, biri delik açar, biri ocağa sokar, biri ucunu sivriltir ve hâkezâ... Herbirisi iğne yapmak san’atında yalnız cüz’î bir işle meşgul olup, iştigal ettiği hizmet basit olduğundan vakit zayi olmayıp, o hizmette meleke kazanarak, gayet sür’atle işini görmüş. Sonra, oteşrik-i mesâi ve taksim-i a’mâl düsturuyla olan san’atın semeresini taksim etmişler. Herbirisine bir günde üç iğneye bedel üç yüz iğne düştüğünü görmüşler. Bu hadise, ehl-i dünyanın san’atkârları arasında, onları teşrik-i mesâiye sevk etmek için dillerinde destan olmuştur.”

Yukarıdaki satırlar Said Nursi’ye ait. Konu, işbölümünün (taksim-i a’mal, division of labor) ve işbirliğinin (teşrik-i mesai,collaboration) önemi. Nur talebelerinin komunal dayanışma ve işleyiş ilkelerini anlatan İhlas Risalesi’nde geçiyor. Nur talebelerinin çoğu bilmese de bu verilen örnek Adam Smith’in Milletlerin Zenginliği (The Wealth of Nations) isimli meşhur kitabında geçen yine meşhur iğne örneğidir. (Ve bunda şaşılacak birşey yoktur. Said Nursi hem Adam Smith’in hem de Marx’ın fikirleriyle tanışmış ve bu fikirlerden etkilenmiştir.)

Kapitalizmin babası olarak bilinse de Adam Smith evvela bir ahlak filozofudur ve onun iktisat teorisi bu zihni mesaisinin bir yan ürünü olarak görülmeli. Ahlak felsefeleri insanların birbirlerine yapışma dinamiklerini anlamaya çalıştığı için birer şahs-ı manevi (corporation, şirket) teorisidir.

Smith’le özdeşleşmiş olsa da Smith’in de dikiş iğneleri meselini başkasından alıp kullandığı konusunda literatürde yaygın bir kanaat var. Lakin kaynağın neresi olduğu tartışmalı. Genel kabul gören yaklaşım, Smith’in bunu Diderot’nun meşhurEncyclopedie’sinden (5. ciltteki ‘Epingles’ maddesi) aldığıdır. İğne meselinin Encyclopedie dışında başka Fransız kaynaklardan geldiğine dair başka tezler de var. Jean-Louis Peaucelle isimli araştırmacı Encyclopedie dışında Philippe Macquer (Zanaatlerin Kısa Tarihi) isimli küçük kitabının ve Duhamel du Monceau’nun (İğne Yapma San’atı) risalelerinin Smith’in yararlandığı ilave kaynaklar olduğunu yazıyor.

Mesela, bir ekmek yapımı için bile gerekli olan üretimin değişik aşamalarından ve farklı sektörlerin münasebetlerinden bahseden İmam Gazali’nin Adam Smith’in öncüsü olarak görülmesi gerektiğini söyleyenler de var (Ghazanfar, 2014; Guang-Zhen Sun 2008). İhya’nın 4. cildinde bir iğnenin yapılmak için ustanın elinden 25 farklı safhadan geçmesi gerektiğini söylüyor İmam Gazali:

“Ey miskin! Eğer incelersen bilirsin ki bir tek ekmeğin yemeye elverişli hâle gelinceye kadar en azından bin sanatkârın elinden geçmesi gerekir. Bu bakımdan suyu indirmek için bulutları sevkeden melekten tut da melekler cihetinden yapılan amellerin en sonuncusuna kadar, ta ki sıra insanın ameline varıncaya kadar gel! Göreceksin ki bir ekmek binlerce kişiye muhtaçtır… Hatta küçücük bir alet olan iğnenin faydası senden soğuğu uzaklaştıran elbiseyi dikmektir. Onun sûreti iğne olmaya elverişli bir demirden oluşmaz. Ancak iğnecinin elinden yirmibeş defa geçtikten ve her defasında başka bir ameliyeye tâbi tuttuktan sonra olur.” 

Demek ki Said Nursi’de karşımıza çıkan meşhur iğne örneği de pekçok elden geçerek bugünkü halini almış. Said Nursi’den Adam Smith’e, ordan Diderot’ya ve İmam Gazali’ye uzanabilen bir sanayi meseli. Hikmeti ve hakikati bir milliyete ve son zamanlarda olduğu gibi bir medeniyete münhasır görmenin sefaletini hatırlatan bir uyarıcı hikâye.,