Eskiden fotoğrafçı vardı. Hâlâ ve ne kadar daha var bilmiyorum. Fotoğrafçı bir ânı kayda geçirmek için fotoğrafını çekeceği şahıslara hükmederdi. Çerçeveye sokmak için kafaları evirip çevirir, kişinin nasıl durması gerektiğinden nasıl bakması gerektiğine kadar herşeyine müdahale ederdi.

Fotoğrafı çekilen, gassal elinde meyyit misali, fotoğrafçının emrine amade hâlde beklerdi. Onun kendisine vermek istediği forma girmeye mecburdu. Özetle fotoğrafı çekilen, fotoğrafçının hükmüne maruz kalırdı. Kendini ancak fotoğraftan sonra ve fotoğrafçının takdiriyle görebilirdi. Fotoğrafçı onu görür ama o kendini göremezdi. Görünme fotoğrafçının nüfuz edebildiği bir imtiyaz idi.

Eski zaman fotoğraflarına baktığınızda şunu görürsünüz: İnsanlar fazla ciddi bakarlar. Hatta bir şaşkınlık hâli yansımıştır yüzlere. İlk kez fotoğrafı çekilenler baskın yemiş gibi bir hâlde görünürler. Gerçekten de baskın yemişlerdir. Fotoğraflardaki rahatsız hâlin yerini tebessüme bırakması bu baskının artık baskın olarak görülmeyecek şekilde kanıksanması ile başlar. Bunun için şehirleşme, medenileşme ve yapmacıklığın sıradanlaşması gerekir.

Bu samimi dehşetten yapmacık tebessüme geçiş, kiminde unutulacak kadar eski kuşaklarda yaşanmışsa da kimileri için aynı hayatın içinde çok rahat izi sürülebilir bir yabanlığın söndürülmesi sürecidir.

Evet, fotoğraf bir medeniyet ânıdır. Çünkü görünmenin, çerçeve denilen görünme hapsine düşmenin ânıdır. Fotoğraf, geçici zamana verilmiş yapay bir kalıcılık olarak seyyal bir hayatı bir anda tutuklamaya çalışır. Fotoğraf makinesinin inzibati dehşeti karşısında kişi medenileşmek için avlanan yerli yani yabani bir insan gibidir. Makinede somutlaşan otorite, fotoğrafçının hâkimiyetinin temelidir.

Fotoğrafı çeken ile fotoğrafı çekilen arasındaki mesafe gittikçe daralmış ve nihayet kapanmıştır. Bu mesafe zamanla o kadar daraldı ki fotoğrafçı fotoğrafı çekilen ile fotoğraf makinesinin arasından tamamen çekilmek zorunda kaldı. Fotoğrafçının elindeki makine, fotoğrafı çekilenin eline geçtiği gün fotoğrafçı öldü.

Fotoğrafçının bir otorite figürü olarak egemenliğinin bitmesi, büyük ve sofistike bir fotoğraf makinesi suretinde somutlaşan bu egemenliğin ceplere girecek, elde taşınabilecek kadar basit mikro makineler suretinde parçalanması ve dağılması anlamına geliyordu. Artık makine, fotoğrafı çekilenin eline ve hattâ cebine girmişti. Fotoğraf ameliyesinde yaşanan bu “regicide,” fotoğrafı bir kapasite, bir kudret olarak hükümranın elinden alıp tek tek öznelere taksim etti. Böylece hilafet sultan olan fotoğrafçıdan tek tek vatandaşlara geçti. Hilafetin fotoğrafçının saltanatı olarak lağvedilmesi, fotoğrafı çekilen koyun misal vatandaşların kendi kendilerinin çobanı olacak şekilde hilafete ve etikliğe geri dönmesi anlamına geldi.

Fotoğraf makinesi ile fotoğrafı çekilen (nesne konumundaki) şahıs arasındaki mesafe tamamen kapanınca fotoğrafı çekilen, ilk kez fotoğraf sürecine özne olarak doğdu. Ve fotoğrafın hem nesnesi hem de öznesi oldu. Böylece selfie doğdu ve insan kendi kendisinin fotoğrafını çeker oldu.

Sonuçta fotoğrafçının istibdadının yerini selfie’nin hürriyeti alırken, fotoğrafçının küllî ve cebrî bakışının yerini selfie’nin şahsî ve keyfî bakımı aldı. Kendi kendine hükmederek özgürleşen özne, selfie ile birlikte kendi kendisinin fotoğrafını çekme sürecine duçar oldu. Fotoğraftaki bu demokratik devrim benliğin kendi kendisiyle karşı karşıya gelmesi ve kendi sorumluluğunu üstlenme yükü anlamına geliyor.

Bu hikâye, fotoğrafçının nezarethanesinden selfie hapishanesine düştüğümüzün resmidir.

***

Not: Bediüzzaman’ın talebelerinden ve biyografi yazarı Abdülkadir Badıllı vefat etti. Badıllı ilim ehli biriydi. Bir âlimin ölümü, bir âlemin ölümü gibidir. Allah gani gani rahmet etsin. Âmin.

[email protected]

Twitter: @mucahitbilici