Anayasa Mahkemeleri adli vakalara bakmazlar. Bir suçun işlenip işlenmediği, evrakta sahtekarlığın yapılıp yapılmadığı veya bir kira sözleşmesinin ihlal edilip edilmediği gibi teknik hukuki meseleler, Anayasa Mahkemeleri’nin görev alanına girmez.

Anayasa Mahkemeleri’nin varlığı adaletin dağıtılmasıyla ilgili değil. Anayasa Mahkemeleri’ni başka ihtiyaçlar ortaya çıkardı.

Anayasa sırf bir hukuk metni değil. Anayasalar, eğer demokratik mahiyette iseler, siyaset üreten bir toplum sözleşmesi üzerine inşa edilirler. Bu yüzden hukuki bir metin olmaktan çok siyasal bir çerçeve mahiyetindedirler. Ve bu çerçevenin korunması gerekir.

Bu çerçeveyi kim koruyacaktır?

Demokratik bir ülkede Anayasa’nın sahibi toplumdur. Peki ama bunun bekçisi kimdir?

1920’lerde Avrupa’da bu soruya verilen cevaplardan biri “Anayasa Mahkemesi” olmuştur.

Anayasa Mahkemeleri, ortaya çıkaran ihtiyaç görüldüğü gibi tamamen politik bir ihtiyaca cevap verirler. Devlet erklerinin anayasal çerçeve içinde kalmalarını sağlamak üzere bir sınır bekçisi, futbolda çizgi hakemi gibi bir kuruma duyulan ihtiyacın cevabı Anayasa Mahkemeleri olmuştur.

Anayasa Mahkemeleri bu yüzden politik alana dair karar verirler. Zira anayasa politik alanın hukuki çerçevesini belirlemektedir. Anayasa Mahkemeleri bu işlevlerinde karar verirken, yargısal muhakeme kurallarını işletirler.

Çok tartışmalı siyasal konulara ilişkin karar verirken, onların kararlarını meşrulaştıran, itaati sağlayan, toplumsal onayı ve dolayısıyla saygıyı üreten şey, esas itibariyle onun yargısal ve hukuksal prosedürlere, yani usul kurallarına riayet etmeleridir.

Yoksa Anayasa Mahkemesi kararları siyasal alanda lehte ve aleyhte sonuçlar doğurur. Bu dezavantaja rağmen, Mahkemenin verdiği kararın saygınlığı, içerikten çok usule uygun olarak verilmesine bağlıdır.

Zira, dediğimiz gibi, Anayasa soyut kurallardan oluşmaktadır. Yine soyut kanunlar bu kurallara uygunluk denetimine tabi tutulur. Bu soyutluk içinde Anayasa Mahkemeleri’nin hareket alanı oldukça geniştir.

Hatta bu yüzden ABD’li Yargıç Charles Evans

Hughes “Biz anayasaya tabiyiz, ancak anayasa, yargıç ne diyorsa odur!” der. Bu ifade Anayasa Yargıçlarının sahip oldukları geniş takdir alanını belirler. Hele 7 Maddeden oluşan ABD Anayasası açısından bu ifade yadırgatıcı değil.

Lakin ABD’de anayasallık denetimini yapan Yüksek Mahkeme, bunun usullerini de 200 yıl önce ortaya koymuş ve istikrarlı bir şekilde bu usullere riayet ederek kararlarını vermiştir.

Usullere riayet yoksa aslında meşruiyet de yoktur. Bu yüzden “yargılama” denilen ameliye, esasen “usul kurallarının uygulanması” ameliyesinden başka bir şey değil.

Mutlak adalet ve hakikat iddiası, insan kapasitesini aşar. Ancak usul kurallarına uyulursa ortaya çıkan sonuç benimsenebilir. Zira öngörülebilirlik sağlar, yargılamanın ve kararın takibi mümkün olur. Keyfilik engellenmiş olur.

Bu yüzden Luhmann, kararların “hakikat” kriterine göre değil, ancak toplumsal katılım, öngörülebilirlik, denetlenebilirlik ve usul kurallarına uygunluk kriterlerine göre meşrulaştırılabileceğini söyler.

Esasen bu yüzden de demokrasi hakikate ulaşma iddiasıyla değil, süreçler yoluyla meşruiyet sağlar.

Yine bu yüzden usul kuralları Mahkemelerin anayasası sayılır.

Saygınlığı bununla sağlanır.

Usul kurallarından sapma çok ama çok istisnai durumlarda belki meşruiyete katkı sağlar.

Torba Kanunun yayınlandıktan sonra 23 gün, esas incelemeye geçtikten 7 gün sonra Anayasa Mahkemesi tarihinin rekoru kırılmak suretiyle, usul kuralları zorlanarak ve ihlal edilerek iptal edilmesi hangi yüce amaçlara hizmet eder, bunu kestirmek güç. Zira herkesin, her kesimin hakikat iddiası farklı olabilir.

Ancak herkes ve her kesim için aynı olan usul kurallarının ihlali meşruiyet krizine yol açar, Anayasa Mahkemesi’nin saygınlığını zedeler.

1982 Anayasası gibi bir darbe Anayasasının bekçiliğini yapmanın yol açtığı meşruiyet krizi ortada iken, krizin Mahkemece daha da derinleştirilmesi, aynı zamanda Türkiye’ye kaybettirir.