Tek parti döneminde CHP, devletten önce değil, sonra gelen, devlet katında eşitliği kabul edilmeyen, devlet teşkilâtı ve bürokrasi tarafından hiyerarşik olarak aşağıda görülen bir organdı. Parti, devletin gözünde, kendisine ayak bağı olmaması gereken, kendisinden her zaman ve her bakımdan sorgusuz sualsiz yararlanılabilecek bir örgüttü. Bu örgüt, devlet teşkilâtı ve bürokrasiyle rekabet içinde olmamalı; aksine onun hizmetinde ve emrinde olmalıydı. Ve hep de öyle kalmalıydı!

Buna karşılık, partinin bürokrasi karşısında kendisini göstermeye çalıştığı her aşamada, devlet duvarının bütün haşmetiyle karşısına dikildiğini görebiliyoruz. Devlet, partiyi kendisini denetleyebilecek ya da ona yol gösterebilecek eşiti olarak görmek istemiyordu. Bundan kaçınıyor ve bu yöndeki bütün çabaları ve atılımları kıracak sert bir savunma gösteriyordu.

1936 kaynaşması

1936 yılında CHP ile devletin resmî olarak da kaynaştığını biliyoruz. Görünen odur ki, zaten daha en başından itibaren bir siyasî parti ve örgüt olarak yeterince güçlü ol(a)mayan CHP, bu kararla devlet tarafından emilmiş oluyordu. Bu karara ve  kararın uygulanmasına ilişkin Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi’nde bulunan CHP evrakı arasında bazı belgelere rast geldim. Şimdi bu belgelerden ve bu belgelerin ışığında kararın ayrıntılarından söz edeceğim.

9 Mart 1931 tarihinden bu yana CHP Genel Sekreteri olan Recep Peker, 15 Haziran 1936 tarihinde kaleme aldığı bir telgrafla, CHP ile Halkevi Başkanlıkları’na ilettiği yazısında yeni konumunu şöyle açıklıyordu: “Her işte en doğruyu ve en iyiyi yapan Büyük Şefimiz Atatürk, beni parti Genel Sekreterliği ödevinden affettiler. Ellerimizde onun emaneti olarak tuttuğumuz vazifenin şekli ne olursa olsun, hepimiz için en büyük şeref, son nefese kadar Kemâlizmin eserinin sadık hizmetkârları kalmaktır.          Bu ayrılış ânında sizlere uzattığım elin vazife arkadaşlarım için yüreğimde yaşayan derin sevgi ve saygı duygularının sıcağı ile meşbu olduğuna inanınız.”

Peker, görevinden bizzat Atatürk’ün isteği üzerine ayrılmak zorunda kaldığını açıkça ifade etmekten çekinmemişti. Demek ki, ortada bir istifa ya da çekilme söz konusu değildi. Aksine, Peker, görevinden alınmış olduğunu açıkça ortaya koymayı tercih etmişti. Ama yayınladığı metinde herhangi bir kırgınlık okunmamaktadır. Aksine, şefe ve onun ideolojisine derin bir bağlılık vurgulanmaya devam ediyordu. Önemli olan işgal edilen siyasî pozisyon değildi; “eser”e “sadık hizmetkâr kalmaktı.” Peker’in görevinden alınması sırasında dahi hizmet önermesi dikkat çekicidir.

İsmet İnönü’nün günlüğünde ise 1936 kararı ile ilgili bir değerlendirme bulunmuyor. Fakat tarihi belirsiz bir kısım şöyledir. “Geldiğim zaman R. P.  [Recep Peker] burada idi. Görmedim, oturdum. Beni dikkatle takip etti. Gözlerimizin ilk tesadüfünde, derhal yerinden kalktı, buraya geldi. Ben de kendisini ayağa kalkarak kabul ettim, elini sıktım. Kelime konuşmaksızın yerine gitti.”

Devlet-parti kaynaşması

Söz konusu kararın uygulanmasına da acilen başlandığı dikkati çekmektedir. Gerçekten de CHP’deki devir-teslim işlemleri için hiç vakit yitirilmediği görülüyor. Elimizde bulunan bir yazışma, bunun açık kanıtı olarak görülmelidir. Nitekim Kocaeli valisi İsmail Hamit Oskay, Peker’in yukarıdaki telgrafından sonra, hemen ertesi gün, 16 Haziran 1936 tarihinde, İçişleri Bakanlığı’na yazdığı bir yazıda şöyle diyordu: “15.6.[1]936 günü saat (21)’de Mekece istasyonundan karşıladığım Yüce Önderimiz Atatürk’ten telâkki ettiğim emre binaen, bugünden itibaren Cumhuriyet Halk Partisi Kocaeli İlyönkurul [İl Yönetim Kurulu] Başkanlığı’nı Zonguldak saylavı Halil Türkmen’den devir aldığımı arz ile derin saygılarımı sunarım.”

Bu yazıdan da anlaşılacağı gibi, daha konuyla ilgili resmî açıklama ve tebligat yapılmadan, süreç başlatılmış oluyordu. Bu yazıda dikkat çekici olan bir başka husus da, bu tarihte CHP Kocaeli İl Yönetim Kurulu Başkanı’nın Zonguldak milletvekili Halil Türkmen olmasıdır. CHP’nin Vilâyet İdare Heyeti Başkanı, anlaşılıyor ki, seçimle değil, fakat atama ile göreve getirilmişti ve bir milletvekiliydi. Üstelik o ilin değil, bir başka ilin milletvekiliydi. Buna benzeyen başkaca örneklere de rast gelmek mümkündür.

Bütünleşme

Başbakan ve CHP Genel Başkan vekili İsmet İnönü tarafından 18 Haziran 1936 tarihinde yayınlanan beyanname bütünleşme konusuna açıklık getiriyordu:

“Cumhuriyet Halk Partisi’nin memleketin siyasî ve içtimaî hayatında güttüğü yüksek maksatların tahakkukunu kolaylaştırmak ve partinin inkişâfını [gelişmesini] artırmak ve hızlandırmak için, bundan sonra parti faaliyeti ile hükûmet idaresi arasında daha sıkı bir yakınlık ve daha ameli [pratik] bir beraberlik temin edilmesine Genbaşkurca [Genel Başkanlık Kurulu’nca] karar verilmiştir.

Bu maksatla;

-Dahiliye Vekili Genyönkurul [Genel Yönetim Kurulu] üyeliğine alınmış ve kendisine partinin Genel Sekreterlik vazifesi verilmiştir.

-Bütün vilâyetlerde vilâyet parti başkanlığına vilâyetin vâlisi memur kılınmıştır.

-Umumî Müfettişler, mıntıkaları dahilinde bütün devlet işlerinin olduğu gibi, parti faaliyet ve teşkilâtının da yüksek murakıp ve müfettişidirler.

-Vilâyetlerde İlyönkurulca intihap edilmiş [seçilmiş] bulunan başkanlar, üye durumunu almış ve mansup veya mahallince müntehap mebus başkanların başkanlık vazifeleri hitam bulmuştur. [sona ermiştir]”

Bu açıklama, kamuoyundan önce partiye, valiliklere ve Umumî Müfettişliklere yapılmıştı. Amaç, CHP’nin hedeflerinin gerçekleştirilmesini kolaylaştırmak; partinin gelişmesini sağlamak ve hızlandırmaktı. Bunun yöntemi olarak da, parti ile hükûmet idaresi (dikkat edilsin: hükûmet deniyor-devlet değil!) arasında daha yakın bir beraberlik ve yakınlık sağlanacaktı. Bunun sonucunda, hükûmet üyesi olan İçişleri Bakanı, CHP Genel Sekreteri olacak, devlet idaresinde aynı bakanlığa bağlı olarak görev yapan valiler ise, parti teşkilâtında vilâyet idare heyeti başkanlıklarına getirileceklerdi. Bu suretle pratikte parti-hükûmet-devlet bütünleşmesi sağlanmış olacaktı.

İÇİŞLERİ BAKANININ TALİMATLARI