Dünyanın insan için yaratılmadığını, insanın her şeyin merkezinde olmadığını anlamak ve kabullenmek çok uzun sürdü. Evrenin merkezinde dünya ve dünyanın orta yerinde insan olduğu inancı yakın geçmişe kadar düşünmeye ve sorgulanmaya gerek bile görülmeyecek kadar temel bir inançtı.

Tüm büyük dinler meseleyi böyle anlatır, Tanrı ile insan arasında çok özel bir ilişki kurar. Kim sorgulayacaktı ki?

Dünyanın sonsuz bir evrende sonsuz sayıda yıldızdan sadece bir tanesi olduğu, pek de özel ve merkezî olmadığı, insanın da bu küçük ve tesadüfî yıldızda yaşayan sayısız yaratıktan sadece bir tanesi olduğu ve tüm diğerleriyle yakın akraba olduğu anlaşıldıktan sonra, yine de farklı olduğumuz inancı varlığını sürdürdü.

Nasıl farklı olduğumuz arandı hep.

Biz konuşuyoruz, onlar konuşamıyor, denildi.

Sonra onların da “konuştuğu” anlaşıldı.

Makak maymunu yırtıcı bir kuş görüp bağırdığında hepsi birden çalılıkların arasına saklanıyor. Yılan görüp bağırdığında hepsi ağaçlara tırmanıyor. Kaplan görüp bağırdığındaysa, hepsi şeytan görmüş gibi koşarak kaçmaya başlıyor. Bu naralar kaydedilip hoparlörden çalındığında, yine hepsi doğru tepkiyi gösteriyor. Belli ki, makak dilinde “Anaa, kaplan geliyor, kaçın lan!” ve “Geçen gün Şemsi’yi sokan yılan bu, canını seven ağaca çıksın!” demek mümkün. Belki ne denildiğini biraz abartıyor olabilirim ama farklı seslerin farklı tehlikeleri ifade ettiği kesin.

Biz alet kullanıyoruz, onlar kullanamıyor, denildi.

Sonra onların da alet kullandığı anlaşıldı.

Şempanze ağacın birinden ince uzun bir dal koparıyor, üzerinden yan dalları ve yaprakları ayıklıyor, dalı karınca yuvasına sokup biraz bekliyor, çekip çıkardığında dalın üzerindeki karıncaları afiyetle yiyor.

Kargalar daha da cevval. Şeffaf plastikten yapılmış bir kutunun ortasında ince bir tünel var. Tünelin orta yerine bir fındık koyuluyor. Kutunun yanında ince bir sopa. Karga fındığa gagasıyla ulaşamıyor, sopayı alıp tünelin içine itiyor, fındığı öbür taraftan düşürüyor.

Bu sefer tüneli hafif kavisli yapıyorlar. Karga dalı tünelin içine ittirmeye çalışıyor, olmuyor. Gagasıyla dalı biraz büküyor, fındığı yine öte yandan düşürüyor.

Farklılık mevzilerimiz tek tek düşüyor.

Düşmeleri de doğal. Çünkü beyinlerimizin ana yapısı kargayla bile aslen aynı. Şempanze ile ise hemen hemen tümüyle aynı.

Ama bir mevzi var ki, o düşmeyecek.

O mevzi, zihin teorisi.

Yani şu.

Şempanze elini bir muza doğru uzattığında, onu izleyen arkadaşı “Muzu alacak” diye düşünebiliyor. Yani kendini arkadaşının yerine koyup ne yapacağını anlayabiliyor. Ama o kadar.

Biz ise, bunu dört beş düzey ileri götürebiliyoruz:

“Gökalp muzu alacak, alıp Fadime’ye verirse, Fadime Gökalp’la yatabilir, Fadime’nin sevgilisi Aras bu işe çok bozulur, Gökalp’la kavga eder, ben araya girmek zorunda kalabilirim.”

Kendimizi dört beş kişinin yerine koyup dört beş ayrı zihnin neler düşüneceğini ve kişilerin neler yapabileceğini kendi kafamızda kurabiliyoruz.

“İnsan sosyal bir hayvandır” ifadesinin biyolojik temeli bu.

Beynimizin bu işi yapan, insan ilişkileriyle uğraşan bölümü, alnımızın hemen arkasındaki bölüm, yani ‘frontal korteks’.

Şempanze beyniyle insan beyni arasındaki en temel fark, bizim frontal korteksimizin birkaç kat daha büyük olması. Şempanze de sosyal bir hayvan, ama insanın sosyalliği o kadar ileri boyutlarda ki, beynimizin boyu ve yapısı da ona göre evrimleşmiş.

Beyin, nöronlardan oluşuyor. Yaptığımız, düşündüğümüz, hissettiğimiz, hatırladığımız her şey nöronlar arasındaki kimyasal ve elektik akımlardan ibaret. On beş yıl kadar önce özel bir tür nöron keşfedildi: Ayna nöron.

Kolumuza iğne battığında beynimizdeki bazı nöronlar harekete geçiyor ve acı hissediyoruz. Bunu zaten biliyorduk. Ama bu nöronlardan bir kısmı, ayna nöronlar, karşımızda başka bir insanın koluna iğne battığında da harekete geçiyor. İğne kendi kolumuza batmış gibi!

Kendimizi başkalarının yerine koyabilmemiz, acılarına ve sevinçlerine ortak olabilmemiz, sadece kendimiz için değil başkaları için de en iyisini istememiz sonradan öğrendiğimiz şeyler değil. Beynimize kazınmış. İnsan böyle evrimleşmiş.

“İnsan doğası sosyalizme aykırıdır” lafını her duyduğumda kıs kıs gülüyorum, nöronlarım ise kahkahalarla gülüyor.

[email protected]