Geçen gün sosyal medyada gezinirken Prof. Besim Delaloğlu’nun bir videosuna tesadüfen rastladım. Delaloğlu, söz konusu videoda Kriter, Kritik ve Kriz sözcüklerinin eski Yunancada aynı kökten geldiğini söylüyor ve Kriterin aslında atalarımızın tahılı ayıklamak amacıyla kullandığı tahıl eleği olduğunu ifade ediyordu. Kritik ise, bu eleme esnasında elekte kalan, ya da kalmayı başaran nesnelere verilen isimdi diyor ve Krizi de bu eleme faaliyetinin yapılamaz hali olduğunu, güzelce anlatıyordu. Aynı söyleşide Delaloğlu Japonya’da Kriz ve fırsatın da aynı sözcükle ifade edildiğinin de altını çiziyordu.

Biz bu hallere nasıl geldik sorusunun, sanırım en tatminkar yanıtını, Delaloğlu’nun yukarıda zikrettiği sözcüklerden birinin, hayatımızı terk ettiğiyle açıklamak, çok doğru ve en kolay yolu olacak. Kriterlerini kaybeden bir toplum kritik yapma niteliklerini de kaybeder. Meselenin özü budur ve bu durum başka da bir gerekçelendirmeye ihtiyaç duymadan neden bu hale geldiğimizi anlatır. İyi ve güzel hayata dair değerleri kaybeden herkes, her şeyden önce eleştiri yeteneğini kaybeder.

Eğer kriter değerleri ve onların bilgisini temsil ediyorsa, ki öyledir, kritik ise, bu değerlerin bilgisiyle yapılan eleştiri faaliyetini temsil eder. Hepimiz çok iyi biliyoruz ki, değersizlikten eleştiri filan çıkmaz. Eleştiri sırtını doğru değerlere yasladığı zaman, yol açıcı ve yol aydınlatıcı olabilir. Gerisi sadece gevezelik, dalkavukluk ve ikiyüzlü yaranma çabası. Ondan öteye gitmez.

Bazen, insan yaşananları, olup bitenleri anlamakta çok zorlanır ve onları kemaliyle anlatmak için kelime bulmakta zorlanır. Gördükleriniz, duyduklarınız ve bildikleriniz, bizi öylesine dehşete düşürür ki, bu durum karşısında, geçmişten kalma kelime hazinemiz yetersiz kalır.

Bir toplum nasıl bu hale gelebilir? Eskiden toplumun belli kesimi farklı bir düşünceye, inanca, etnik yapıya karşı kendisini savunma pozisyonunda tutup, her şeyi duymazlıktan/bilmezlikten gelirdi. Bu, sadece bize özgü bir durum değildi.  Özellikle kutuplaştırmanın/ayrıştırmanın egemen olduğu veya demokrasinin hak ve özgürlüklerin en aza indiği ya da göstermelik demokrasinin sürdüğü bütün toplumlarda, toplumun belli bir kesimi sorunlara/problemlere karşı ya da kendisi açısından sakıncalı/tehlikeli gördüğü düşüncelere/etnik yapılara/inançlara karşı bir ölü taklidi yapma durumu hep olmuştur.

Ancak bugün, hemen hemen dünyada hiçbir topluma özgü olmayan bir durumu yaşıyoruz. Toplumun bütün kesimleri görmek istemediği ya da kendisi açısından tehlike arz eden gerçekleri ıskalayıp, bireysel, grupsal, düşünsel, inançsal, mezhepsel, etnik pozisyonuna göre sorunlara/problemlere/olaylara bakıyor. Bu bir faciadır, bu bir vicdan/ahlak faciasıdır. Çürümedir. Aslında çürümeden de öte bir şeydir.

Düşünebiliyor musunuz, bir olay oluyor ve o olayın gerçeğini araştırma, niçin/neden sorularına yönelme yerine bu olayda nasıl zarar görebilirim ya da kâr edebilirim ya da benim desteklediğim siyasi pozisyon nasıl fayda görebilir veya karşıtlarım bundan nasıl zarar görebilir anlayışıyla o olaya bakılıyor. Bu toplumun bütün kesimlerine sirayet etmiş. Ancak en faciası, anlatmakta en çok zorlandığım şey ise temel görevi haber verme, bilgilendirme, aydınlatma olan medyanın gelmiş olduğu hal.

Medya denilen bir şey bugün kalmamış artık. Tümüyle pozisyon alan, kendi kişisel/siyasal çıkarlarını veya güce yönelik duruşların karşıtlığına göre pozisyon alan bir medya. İktidar ne yaparsa yapsın, hangi yanlışı yaparsa yapsın, hangi olumsuz pozisyondan olursa olsun, kesinlikle ama kesinlikle eleştirmeyen niçin ve neden sorularını sormayan; kutuplaşmanın yaratmış olduğu bir çürüme, doğruyu/haklıyı aramama, çözüm için çaba göstermeme, olumsuzluktan beslenme, olumsuzluğu bütün toplumsal kesimlere sirayet ettirmenin olduğu gayrı ahlaki ve gayrı vicdani bir durumla karşı karşıyayız.

Biz daha önce hiçbir zaman bu hale gelmedik. Tarif etmekte zorlandığım, bırakın herhangi bir siyasi ve düşünsel kritere, yaşadığımız sorunlar insani herhangi bir kritere uymuyor. Örneğin ekonomik bir sorunu ele aldığımızda; ekonomi berbat ama ekonominin kötü olduğunu ifade etmeyi sanki iktidara düşmanlık gibi algılayan ve bunu duymazlıktan gelen ölü taklidinden öte, ceset taklidi yapan bir anlayış var.

Her soruna yaklaşım iktidar odaklı oldu. İktidara faydalı olacak mı yoksa olmayacak mı?  Eleştiren kişi işinden olacak mı yoksa olmayacak mı? Türkiye’de medya, bu iki sorunun adeta rehinesi durumunda. Medyanın profili artık bu. Böyle bir insan profilinin ne kendisine, ne ailesine, ne çevresine ne de yaşadığı ülkeye bir faydası olmaz. Çünkü bu vicdanı ve ahlakı çöken insan profilinin yürüyen bir et parçasından bir farkı olmaz. Toplumu bu hale soktular. Bundan daha büyük günah olamaz. Aslında bu bir insani suçtur.

Hepimiz bu ülkede yaşıyoruz. Kimliğiniz, düşünceniz, inancınız ne olursa olsun sorun hepimizi yaralayan/parçalayan bir sorundur. Hepimizin hayatını eksiye ya da artıya döndüren sorunlardır. Maalesef sorunlara bireysel, ailesel, siyasal çıkar anlamında bakılmaktadır. Bir insani portre karşımızda yoktur. Son bir haftada yaşanan olaylara baktığımızda birçok sorun olmasına rağmen bütün televizyonlar iktidarın mitingini gösteriyor. Kanallar, İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı’nın adı geçtiği anda gündemi değiştiriyor ki adı konuşulmasın.  Bu bir felakete gidiştir. Hep deniliyor ya ‘Hepimiz aynı gemideyiz’; doğrudur hepimiz aynı gemideyiz ama hepimiz bir şekilde geminin su alması için çaba gösteriyoruz. Birbirimizi gayrı insani pozisyona sürüklemek için çaba gösteriyoruz. Gemi kendiliğinden su almıyor, biz geminin su alması için elimizden geleni ardımıza koymuyoruz.