Birkaç günlüğüne İngiltere’ye giderken, hafta sonu başladığım “lumpen”lik konusunda da birkaç şey söyleyeyim. Öncelikle, Almanca’dan türeyen bu kelimeyi ben “ü” harfiyle yazmam (dizgiciye mesaj geçen haftaki “lümpen” diye çıkmış): “lumpen”, bizim “yırtık pırtık” deyimine denk düşen bir kelimedir; alt-sınıf olan proletaryanın da altında bir sefalet düzeyinde yaşayan adam demektir. Zaman içinde, “düzenli bir işi bulunmayan”, ama gereğinde ücret düşürmek için proletaryaya karşı kullanılabilen (çünkü “yedek-işçi-ordusu” bunlardan oluşuyor) kişi anlamını da edinmiştir.

Türkiye’de çağrışımları bunları içeriyor, ama gene de biraz farklı. “İstihdam”, “gelir düzeyi” gibi daha sosyo-ekonomik ölçütlerden çok, “kültürel/ideolojik” ölçütler belirliyor, kime “lumpen” diyeceğimizi. Bu da, ister istemez, ezelî “Batılılaşma” harekâtımızın yarattığı sınıf/tabaka ayrımlarına uzanıyor. Örneğin, Müslüm Gürses dinleyip kendinden geçen birini, işi olsun ya da olmasın, orasına bakmadan “lumpen” kategorisine sokabiliriz. Öte yandan, “düzenli iş” sahibi olmayan büyük bir yığın olduğu için, “Ne iş olsa yaparım, abi” demekle maruf koca kitleleri de lumpen-proletarya içinde sayarız.

Hani Fanon, Cezayir savaşında sınıf analizi yaparken, sömürgelerde lumpen-proletaryanın da anti-emperyalist cephede yeri olabileceğini söylüyordu ya, onun gördüğü “Cezayir lumpen-proletaryası” da bizim burada gördüklerimize bayağı benziyordu yani, aynı “lumpen proletarya” kelimesi telaffuz edildiğinde, Marx’ın gözünde canlanacak resme pek benzemeyen bir kesimin adıydı.

Kendi hesabıma, Almanya’da ya da Cezayir’de, öyle uzun boylu “devrimci” beklentiler yüklenecek bir kesim değildir ama her yerde, her zaman, istisnalar olur.

Yoğun göç ve sorunlu kentleşme yaşanan bir toplumda, gene yoğun bir “lumpenleşme” kaçınılmazdır. Türkiye’de “kentleşme” denen olay, bayağı hızlı yaşandı. Yıllar yılı, köylü/kentli oranı belirgin bir biçimde köyden yanayken, bu denge ve orantı aynı zamanda büyük bir hızla değişti. Kırlardan ve aynı zamanda “kasaba” kategorisinde küçük kentsel yerleşimlerden büyük kentlere göçen bunca insan, bu kısa süre içinde ne olabilirdi?

Geçen hafta sonu, Bekir Ağırdır’ın milliyetçilik üstüne yaptığı saptamalardan yola çıkarak yazı yazdığım için, başlığını da “Lumpen-nasyonalizm” koymuştum. Ama geniş sosyolojik matrisler içinde bakınca, örneğin 70’lerdeki patırtının bir kısmı için “lumpen-nasyonalizm” diyeceksek, bir kısmı için de “lumpen-sosyalizm” demek gerekir. Altmışların okumuş sosyalistlerinin atmaya çalıştığı maya bir ölçüde gecekondu semtlerinde tutar gibi olunca, bunun sonucu “proleter sosyalizmi” değil, “lumpen-proleter-sosyalizmi” olmuştu. Bütün bunların bugünlere yetiştirdiği miras da, olması gerektiği gibi, “lumpen-proleter-nasyonal-sosyalizmi”.

O dört kelimeli tanım ya da her neyse epey ürkütücü gelebilir nitekim öyle. Ama ben kendi hesabıma bundan çok fazla endişeli değilim. Kısa vadede, evet, her türlü vahşete açık bir oluşum; ama bu toplumda kitlelerin “siyaset odası”na adım atmalarını sağlamak için kurulmuş başka mekanizma yok. Hele “sol”un bu anlamda hiçbir kurumu yok.

Bir seçim oldu, sonucunda Erbakan’ın Refah’ıyla Çiller’in DYP’si koalisyon kurdu. Kurdu, çünkü oran aritmetiğince en rasyonel koalisyon buydu. Böylece Refah yüzde 7’lerden yüzde 20’lere çıktı. Bu koalisyon, malûm, “28 Şubat”ta sona erdi “darbe” yapamayan ordu “arbede” yapmayı başardı.

Sonraki seçimde Ecevit birinci, MHP ikinci geldi. Aralarındaki fark yüzde 1’di. Bunlar, bence bu yeni, “lumpen-seçmen”in yalpalamalarını gösteriyordu. 12 Eylül’ün yetiştirdiği kuşaklar oy vermeye başlamıştı. Önceki, siyasette daha deneyimli kuşakların sağduyusu kaynayıp gitmişti. Cem Uzan’ın olmadık oranlara ulaştığı bu seçimlerde, belli ki, insanlar kafası kesilmiş tavuk davranışları göstermeye başlamıştı ya da, “12 Eylül kafası” takılmış tavuk, diyelim.

2002’de de aynı “arayış” mı etkili oldu? Olabilir. Ama galiba bu sefer, “aranan”, bulundu.

Devamı yarın.