Türkiye’nin Batı ile Doğu arasında bir “kültür köprüsü” rolü oynaması durumundan söz ediyordum dün. Bugün böyle bir “rol” düşünmek bile imkânsız, ama Türkiye’nin böyle bir potansiyeli var aslında. Ancak, şimdi olduğu gibi, bir de bunun karşıtı olan potansiyel var ki, ne ediyor ediyor, sonunda o kazanıyor.

“1876’da Meclis-i Mebusan” dedim. Batı’ya göre gecikmiş, “Hem de çok gecikmiş!” diyebilirsiniz. Evet, ama geri kalan dünyaya göre nasıl? Pek çoğuna göre bayağı erken.

1876’da Meşrutiyet’i (top atışlarıyla) ilân –ettirebilen bir potansiyel var. Üstünden bir yıl geçmeden Abdülhamid açılan Meclis’i kapıyor. “Savaş var, sonra açarız,” diyor; kapanış o kapanış. Otuz yıl kapalı.

1. Meşrutiyet 1908’de. Sevinç, bayram, kıyamet! Ardından sopalı seçimler, ardından İttihat- Terakki zulmü!

Birinci Meclis’i “müstebit padişah” kapatmıştı. İkinciyi? İkinciyi, açtıran siyasi parti, kendinden başkası için cehenneme çevirdi.

Kurtuluş Savaşı’nın Meclis’le, Meclis önderliğinde yapılması çok önemli bir olaydır. Örneğin Çerkes Ethem gibi, böyle şeyleri aklının ucundan geçirmeyen bir çete reisinin önderliği değil de bir Büyük Millet Meclisi’nin önderliği, gerçekten büyük bir nimettir.

Ve galiba, tarihin en demokratik Meclis’i de o oldu bizim memlekette. Muhalefet, tartışma, birtakım çok çirkin olaylar (Ali Şükrü gibi), ama sonunda zafer, “felâh”! Arabayı devirmeden…

Ardından İkinci Meclis faciası geliyor. İnsanlar ayıklanıyor. Muhalefet etmişler çiziliyor. Bir “Evet, efendim! Başüstüne efendim!” Meclis’i kuruluyor.

“Neden böyle” diye sorunca verilen bir cevap var: “ülke kurtuldu ama şimdi modernleşme sürecine girmek zorundayız. Bir yığın radikal değişiklik yapılacak. Öyle Meclis’te her gün hırgürle olacak iş değil. Böylesi gerek.”

Yahu, hırgürlü Meclis’le Kurtuluş Savaşı kazandık!..

Olan İkinci Parti İzmir Suikastı- Şeyh Sait İsyanı atmosferinde kapatılıyor. Gene bir çeşit mutlakıyet içindeyiz.

Demokrasi eksikliğinin de rahatsız edici bir yanı olmalı ki arada Serbest Fırka deneyi. Ama bu deney de altı ayı bile bulmuyor.

1946’da çok- partili rejime geçiş için hep “Dış konjonktür” denir. Evet, önemli payı vardır, Dünya Savaşı, faşizmin yenilmesi vb. Ama bu rejime geçtik diye burada deprem olmamıştır. İnsanlar kolayca adapte olmuştur yeni koşullara. Siyaset seçkinleridir, iktidarda ve muhalefette ortamı geren, siyasi rekabeti kan davasına çeviren ve sonunda darbeyi getiren.

Böylece girdiğimiz “askerî darbeler dönemi”nde de bu ikili yapı devam eder. Yani, darbe olur, darbeyi yapanlar topluma ilk hitaplarında, en kısa zaman içinde seçime gidileceğine dair söz verirler! Ve sözlerini tutarlar.

On yılda bir darbe yapan bir ordu… Demokrasi açısından, her açıdan, kabul edilemez bir şey. Öte yandan, sözgelişi bir Latin Amerikan ordusu da değildir bu.

Bugün de, bazı temel kurumları hâlâ işleyen, ama birçok kurumu, geleneği vb. önemli değişimden geçmiş bir ortamda, gene benzer karşıtların çatıştığı bir siyaset sahnemiz var. Şimdiye kadar rejimin kendilerini ezdiğini söyleyen bir kesim şimdi, bütün bu tarihin en baskıcı biçimini kurma çabasında. Demokrasi gene ağır tehdit altında vb.

Tekrarın bu kadarı insanı usandırıyor. Baskıcılığın, keyfiliğin fiyonklarını, farbalarını değiştirmekle sittin senedir oynadığımız bu oyuna bir yenilik getirmiş olmuyoruz. Kaldı ki, o dekorasyonun “On altı Türk Devleti” gibi ögelerinde o kadar bir değişiklik dahi yok.

Yani insana “ezelî ve ebedî” dedirtecek bir “gidiyom gidemiyom” çemberi içindeyiz. Bu sıkışmışlık içinde “çabalama kaptan, ben gidemem” diyen bir tekne de yok. Tekneyi rahat bıraktığın zaman güzel güzel demokrasiye burnunu dönüp gidiyor. Bütün bu süreç içinde, ne yapıp edip dümeni otokrasi yönüne kıran, kaptan oluyor.

Büyük sorun, “Nasıl kaptanlık edilir” sorusunda –ya da, sorusunda değil de, cevabında.