Bizde yurttaşların temel hak ve özgürlüklerine dayalı hukuk devletinin temellerinin Tanzimat reformlarıyla atıldığı söylenebilir.

İki yüzyıla yaklaşan geçmişe rağmen, hukuk devletini niye hâlâ yerleştiremedik? Bu sorunun birçok cevabı olabilir, ama bireyin özgürlüğünü esas alan liberal düşünce geleneğinin güçsüzlüğü bence bunların başta geleni. Liberal düşünce geleneğinin azgelişmişliğinin nedeni de elbette ki tek değildir. Bu bağlamda ilk akla gelen, piyasa ekonomisine geçişten, devletten bağımsız bir burjuva sınıfının gelişmeye başlamasından ancak 1980'lerden sonra söz edilmeye başlanabilmiş olması. AKP iktidarının üçüncü döneminden itibaren sadece hukuk devletine değil, onun yeterli değil ama gerekli temeli olan piyasa ekonomisine de sırt çevrildiği ise ortada. Liberalizmin Türkiye'deki azgelişmişliğini, dışarıdan ithal – dış kökenli bir fikriyat olmasıyla izah etmenin ciddiye alınacak bir tarafı yok. Bizde liberalizme nazaran kat be kat daha güçlü düşünce gelenekleri olan milliyetçilik, İslamcılık ve sosyalizmin de dışarıdan ithal – “kökü dışarıda” olduklarına kuşku yok. Bireyin özgürlüğünü ve güvencesi olarak güçlü sivil toplumu savunan liberalizmden çok farklı olarak, milliyetçi, İslamcı ve sosyalist akımların sırasıyla milletin, ümmetin ve sınıfın özgürlüğünü ve güvencesi olarak güçlü devleti esas aldıkları çok açık. Buradan kalkarak liberalizmin devletçi siyasi ve iktisadi geleneklerimizle uyuşmadığı söylenebilir.

Türkiye'de liberal düşüncenin zafiyeti konusunda son yıllarda en dikkate değer akademik araştırmaları, Hilmi Ozan Özavcı yapıyor. Özavcı “Liberal Thought and Public Moralists / Liberal Düşünce ve Kamu Ahlakçıları” (2012) başlıklı makalesinde, 1940'lara kadar uzanan dönemde liberalizmin başlıca iki temsilcisi Mehmed (Prens) Sabahaddin ile Ahmet Ağaoğlu'nun fikirlerindeki anti - liberal unsurları irdelemişti. “Opposition to Authoritarianism: Society for the Dissemination of Free Ideas / Otoriterliğe muhalefet: Hür Fikirleri Yayma Cemiyeti” (2015) adlı yeni makalesinde ise ilk liberal sivil toplum kuruluşu olan Hür Fikirleri Yayma Cemiyeti'nin faaliyetleri ve ideolojisinden hareketle, İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde “kendilerini liberal olarak niteleyen” düşünürlerin fikriyatının özelliklerini ve sınırlarını ele alıyor.

Ekim 1947'de kurulan ve Hür Fikirler Mecmuası'nı çıkaran Cemiyet'in iki kurucusu olan Ali Fuat Başgil ile Ahmet Emin Yalman arasında 1950'de patlak veren görüş ayrılığı, derneğin etkinliğini kaybetmesi (ve 1957'de kapanması) sonucunu getiriyor. Görüş ayrılığının temelinde Kemalist otoriter laikliğe (Fransa'dan ithal “laicism”e) karşı takınılacak tavır yer alıyor. İnanç özgürlüğünü liberalizmin temel ilkelerinden biri olarak kabul eden Başgil, Kemalist laikliğin din üzerinde devlet denetiminden başka bir anlamı olmadığını savunurken, Yalman bu görüşleri “ani bir mürteciliğe dönüş” olarak yorumluyor. Özavcı, 1940'ların birbirlerinin görüşlerine hoşgörüyle yaklaşmaktan aciz liberalleri arasındaki görüş ayrılıklarının fikri kökenlerine bağlı olarak açıklanabileceğini ileri sürdükten sonra soruyor: “Acaba Kemalist / Marxist ve sağcı / İslamcı kökenlerden gelip otoriterliğe karşı liberalizmin ilkelerine sarılmaktan aciz bugünün liberalleriyle 1940'ların liberalleri arasında bir paralellik kurulabilir mi?”

1940'ların sonlarında Hür Fikirleri Yayma Cemiyeti'ndeki bölünmenin bir benzerinin, 2011 sonrasında Liberal Düşünce Topluluğu'nda yaşandığını düşünenler olabilir. Benim görebildiğim şu: Muhakkak ki Türkiye'de kendilerini liberal olarak niteleyenler, hemen her zaman başka fikir geleneklerinden devşirilen liberaller oldu. Ancak aralarındaki ayrılıklar, fikri kökenleri ya da liberalizmin farklı yorumlarına bağlılıklarından çok öğretinin temel ilkelerini ne ölçüde sindirmiş olduklarıyla ilgili olmalı. Bugün Erdoğan ve güdümündeki AKP otoriterliğini aklayıp paklayan kimilerinin liberal sıfatını taşımaya zerre kadar hakları olmadığı muhakkak.