Son bir yıldır hep Katar konuşuyoruz. Katar, ABD Başkanı’nın Suudi Arabistan’ı ziyareti akabinde yaktığı yeşil ışık ile Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) başlattığı abluka sebebiyle gündemimize girdi. Hatta daha önce gündemde olan askeri üs de bu tarihten sonra zorunluluk haline gelerek eski anlaşma aktif hale getirildi ve Türkiye yüz yıl sonra bölgede ilk askeri üssünü açtı.

Bu sefer, ABD Başkanı’nın Türkiye’ye karşı açtığı ekonomik ve psikolojik savaş üzerine Katar tekrar gündemimize girdi. Zira Katar Emiri destek olmak maksadıyla bizzat Türkiye’ye geldiği gibi, açıkladığı 15 milyar dolarlık yatırım programı ile de piyasalara can suyu oldu.

TARİHİ DERİNLİK

Aslında bu gelişmelerden bağımsız yıllar öce Katar’ın öneminden bahseden yazılar ve kitaplar yazmıştım. İddiam oydu ki; Katar Türkiye’nin tarihi derinliğini temsil eder. Önemi yüzölçümü ve nüfusundan bağımsız olarak dikkate alınması gereken bir coğrafyadır. Nitekim gelişmeler de bunu doğrulamaktadır.

Aslında Katar Türkiye için önemli olduğu kadar, Türkiye de Katar için hayati önemi hâizdir. Barış zamanlarında dikkati çekmeyen bu karşılıklı bağımlılık, sorunlu zamanlarda kendini göstermekte, daha doğrusu icbar etmektedir. Bu mecburiyet, Körfez’in jeopolitiği ve Katar’ın bir devlet olarak ortaya çıkma süreci ve halen varlığını sürdürebilmesi ile alakalıdır. Tarih, Türkiye’nin Katar’ın yanında durmasını icbar ettiği kadar, Katar’ın da Türkiye ile dayanışmasını zorunlu kılmaktadır.

Katar devletinin ortaya çıkış serüvenini uzun uzun anlatmayacağım. Ama bugün yaşanan dayanışmanın anlaşılmasına katkı sağlayacak tarihi bir anekdotu sizlerle paylaşacağım.

Osmanlı Devleti’nin Katar ile ilgilenmesi 16. yüzyılın ortalarına, yani Suudi Arabistan’ın doğusunda Lahsa Beylerbeyliğini kurduğu tarihe kadar geriye gider. Ancak 19. yüzyılın uluslararası şartları şimdiki ailenin yönettiği Katar ile daha çok ilgilenmesini gerektirir. Mısır’ın Fransızlar tarafından işgali akabinde fırsat yakalayan İngilizler, uzun zamandır ticari ilişkiler içinde oldukları Basra Körfezi’nde fiilen var olmak için girişimde bulunurlar. Bu maksatla, Umman’dan başlayarak, bugünkü BAE’yi oluşturan şeyhlikler ve nihayet Osmanlı idare merkezine yakın olan Bahreyn şeyhleri ile ilişkiler kurarlar. Bu ilişkiler kimi zaman ikna ama çoğunlukla zorla veya ticaret savaşlarıyla yapılır. Bu şeyhlikler arasında İngilizlerin ikna edemediği emirlerden birisi Katar Emirinin dedesidir. Nitekim 1871 yılından sonra Katar, onun elinde bir Osmanlı kaymakamlığı olarak teşkilatlandırılarak kale ve burçlarına Osmanlı bayrağı asılacak ve Osmanlı askeri yerleştirilecektir.

Katar’ın hemen burnu dibinde Bahreyn’de fiilen nüfuz kuran ve emirlerini istediği gibi değiştiren İngiltere bu durumdan rahatsızdır. Osmanlı Devleti’nin Katar’daki varlığına itiraz eder. Aile içi çekişmeleri kışkırtır. Hatta civardaki rakip emirlikleri (özellikle Abu Dabi Emirliğini) Katar Kaymakamı Şeyh Casim b. Sani’ye (Emir Temim’in dedesi) karşı kışkırtır. Bu detaylar oldukça uzundur, girmemeyeyim. Ama size, bugün ABD’nin Türkiye’ye karşı sürdürdüğü ticaret savaşının adeta kuluçkası sayılacak bir olayı anlatayım.

KATAR’DA İNGİLİZ TİCARET SAVAŞLARI

Katar Emiri’nin dedesi Şeyh Casim b. Sani bir taraftan Osmanlı devletini temsil ederken diğer taraftan da Körfez inci ticaretinde söz sahibidir. O tarihlerde inci ticaretinin bugünkü petrol ticareti kadar önemi vardır. Aynı sahada İngiliz Hindistan hükümetine bağlı bazı tüccarlar da faaliyet göstermektedirler. Tabii olarak bunlar Şeyh Casim ile iş yaparlar, hatta kimi işlerde ortaklık kurarlar. Asıl sorun da bundan sonra başlar. İngilizlerin teşviki ile iki taraf arasında bazı anlaşmazlıklar ortaya çıkar. Bunun üzerine İngilizler, kendi tüccarlarının menfaatlerini korumak adına bölgeye askeri bir gemi göndererek Şeyh Casim’e zorla senetler imzalattıkları gibi, meseleyi İngiliz mahkemelerine taşımak isterler. Maksatları açıktır. Sözde sorunu kendi kurallarına göre çözerek, Şeyh Casim’in Osmanlı Devleti ile olan ilişkisini kesip, himayelerine almak ve Osmanlı Devleti’ne Körfez’de büyük bir darbe indirmektir.

Hikayenin devamını, adı ortadan kaldırılan Osmanlı Arşivleri’ndeki yazışmalardan takip edelim:

Şeyh Casim 3 Kasım 1887 tarihinde II. Abdülhamid’e ulaştırılmak üzere Necid Mutasarrıflığı’na yazdığı yazıda özetle şunları söylüyordu:

“Her zaman Osmanlı Devleti’nin emirlerine boyun eğmiş olduğum, Allah ve Müslüman kulları nezdinde bilinmektedir. Ecnebiler (İngilizler) bu sadakatimden rahatsız olup, daima düşmanlıklarını göstermektedirler. Geçenlerde İngilizler zorla 8000 rupi paramı gasp etmişlerdir. Ayrıca sebepsiz bir şekilde mallarım haczedilerek beş bin rupi zarar vermişlerdir. Bunlar, benim Osmanlı tâbiyetinde bulunmam ve memleketimin Osmanlı himayesinde olmasını çıkarlarına aykırı gören İngilizler tarafından yapılmıştır.”

Şeyh Casim mektubunun devamında; hukukunun korunmasını ve gerekiyorsa meselenin Osmanlı mahkemelerinde çözümlenmesini istemektedir. Nitekim bu mektubu İstanbul’a gönderen Basra Valisi de şu ifadelere yer vermektedir:

“Şeyh Casim’e bu gaddarlığın yapılması, Şeyh’in Osmanlı Devleti’ne bağlılığındandır. Kendisi bu zulümler ile bezdirilmek ve İngiltere’ye boyun eğmeye mecbur edilmek istenmektedir.” Vali, yazısının devamında “bir Osmanlı memuruna ve vatandaşına uygulanan bu haksızlıkların devletler hukukuna ve anlaşmalara da aykırı olduğunu” ilave eder. Osmanlı Devleti meseleyi bizzat Basra Valisi Nafiz Paşanın takip etmesini ister. Hariciye nezareti de İngiltere nezdinde gereken protestoları yapar ve sorunun Şeyh Casim’in lehinde çözülmesini sağlar. Ardından sadakatine binaen Şeyh Casim de bir rütbe ile ödüllendirilir.

Aslında tarih içinde Körfez’de buna benzer hadiseler pek çok kere yaşanmıştır. Her seferinde Osmanlı Devleti’nin gösterdiği refleks Katar’ı bir devlet olmaya taşımıştır. Katar, geçmişte olduğu gibi şimdi de Türkiye ile dayanışmanın ne anlama geldiğini çok iyi bilmektedir, Bunun için egemenliği sürekli tehdit altında bulunan Katar ve ekonomisi saldırılara açık Türkiye bu karşılıklı bağımlılığı muhafaza etmek mecburiyetindedirler.

Tüm İslâm âleminin Kurban Bayramı’nı kutluyor hayırlara vesile olmasını diliyorum.