Bir süreden beri “Batı dışında bir ‘sivil toplum’ modeli” olup olmadığı tartışılır. Bu tartışmayı da bir yanından “Modernleşme batılılaşma mıdır?” tartılmasına bağlamak mümkün belki “mümkün”den öte, gerekli de. Çünkü “modernleşme” dediğimiz şeyin, “sivil toplum”la dolaylı ve dolaysız ilişkileri var.

Ben de yıllardır bu tartışmalar üstüne düşündükten sonra, gerek “modernleşme”nin, gerekse “sivil toplum”un Batı dışında modelleri olabileceğini ve zaten olduğunu düşünmeye başladım.

Şöyle bir nokta var: Batı’nın tarihi, sözünü ettiğimiz bu olguların her yerden önce orada filizlenmesine birçok imkân hazırlayan bir tarih olmuştur. Bu nedenle zaten öncülük Batı’nın elindedir. Ve bu gelişmelerle Batı arasında sanki bir “özdeşlik” ilişkisi kurulmuştur. Ve gene bu nedenle, bunların “Batı-dışı” örnekleri eksik ya da bozuk görünmekte, bu da hem “sivil toplum”, hem de “modernleşme”nin yalnız Batı’ya özgü fenomenler olduğu inancını güçlendirmektedir.

Oysa Batı kendisi de, aslında, “modernleşmiştir”. Sanayi Devrimi öncesi ve sonra Batı iki ayrı dünyadır. Birinden öbürüne geçiş de, evrimsel süreçlere özgü kaçınılmazlığı olan bir şey değildir. Zaten olurken de, değişimi yaşayan kuşaklara, hayatın doğallığını bozan, yabancı ve dışsal bir dinamik, bir müdahale olarak görünmüştür.

“Savaş” kavramının önem hiyerarşisinde en tepede oturduğu bir dünyada, örneğin Osmanlı’nın Batı’yla karşı karşıya geldiği öncelikli alanın “harp meydanı” olduğu koşullarda, Batı’nın “modernliği”nin insanlara “top tüfek üstünlüğü” olarak görünmesinin anlaşılır nedenleri vardı. Bugün dahi böyle gören, böyle düşünenler çoğunlukta. Bu “top tüfek üstünlüğü” nereden geliyor, diye düşünce de, başta sanayileşme, gene böyle maddi etkenler, Batı’nın hegemonyasını destekleyen etkenler olarak görülüyordu. Bu maddi etkenleri bir gerçeklik haline getiren “teknoloji”nin bilimlerdeki (belki Kopernik’ten başlayarak gelen doğa bilimleri) açılımın sonucu olduğu, bilimlerdeki bu açılım ve bu gelişmenin, Batı Avrupa’nın desantralize yapısında düşüncenin özgürleşmesi sürecinin sonucu olduğu, gelişen sivil toplumun bu tür bir, özgürleşmeye zemin sağladığı, aynı kolaylıkla görülmüyordu. Tam tersine, Batı’nın bu gelişmesine ve kazandığı üstünlüğe gıpta ederek aynı yere varmaya çalışan ülkeler, örneğin Osmanlı-Türkiye toplumu, bunu başarmak için “merkezî disiplin”i temel alan, toplumsal örgütlenmeyi bir “tümen örgütlenmesi” çerçevesinde gören “toplum mühendisliği” projelerine doğru yönlendiler.

Böyle bir “modernleşme”nin sonuçları da ortada.

Dolayısıyla ve özet olarak, “modernleşme”nin temel dinamiği, olmazsa olmaz koşulu, bence, insan düşüncesinin önündeki kısıtlamaların kaldırılmasıdır. “Buna böylece inanmakla yükümlüsün” diye önümüze sürülen bir ideoloji, her “kutsallık” iddiası, kısıtlamadır. Kısıtlamalara, karşı verilecek mücadele de, kısaca, “demokrasi mücadelesi”dir.

Ama, “modernleşme”nin, sözgelişi, nükleer silâh sahibi olmak demek olduğu düşünenlerin sayısı dünyada hâlâ bir hayli yüksek. Genel olarak, toplumların kaderini belirleyecek kararların verildiği kademeleri tutanlar da, böyle düşünmeye yatkın olanlar. Onlara göre özgür düşünce, ne yapıp edip erişilmesi gereken hedef değil, kendi hedef belirledikleri şeyi yapmalarını güçleştiren bir ayakbağı. Böyle olunca da, modern silâhlarla donanmış ilkel bir toplum olmanın ötesine geçilemiyor.