Hepimizin aklında seçim, ne olacak, ama ben bu gergin ortamı bırakıp Çin-i Maçin’e gideceğim. Buradaki durum için söyleyeceğimi söyledim. Söylemekten de sıkıldım.

Evet, Çin-i Maçin! Burayı doğrusu çok az bilirim. Gidip kendi gözümle görmedim. Hakkında çeşitli kitaplar okudum –çoğu propagandist. Epey Mao okudum gençliğimde. “Maoist” olmadım ama adamın aklını takdir ettim, doğrusu. Kızıl Kitap’ta değil: o bir zırvalıktı. Ama “Çelişki Üstüne” yazısı bence çok parlaktı.

Lin Yutang’ın romanlarını okudum, ondan çok şey öğrendim Çin hakkında. Öyledir zaten. En iyi bilgiyi edebiyat verir. Lu Hsun (Lu Xun) çok daha bağıtlı bir edebiyat yapıyor. Ondan çok şey öğrenemedim ya da başka türlü şeyler öğrendim. Ve tabii en çok şeyi Yaban Kuğuları ile Yung Cang dostumdan öğrendim (ve arkasından koskocaman Mao biyografisi).

Şimdi, bunlara dayanarak, Çin üstüne düşünmeye çalışıyorum: Kültür Devrimi, Lin Biao, Mao’nun ölümü, “Dörtlü Çete”, derken Deng, derken adlarını çoğumuzun hatırlamadığı birtakım yeni Başkanlar, Genel Sekreterler falan, derken Tienanmen… Ve yeni Çin, Çin Halk Cumhuriyeti. Daha popüler tanınma biçimiyle: Komünist Çin ya da “Kızıl Çin”! 1949’dan beri Çin Komünist Partisi’nin yönetiminde. Ve Çin Komünist Partisi harıl harıl, haldır huldur, “Çin kapitalizmi”ni kurmaya çalışıyor. Hani bunun küçük bir benzeri devrim- sonrası Rusya’da, “NEP” zamanında görünmüştü… diyebilir misiniz? Bence, hayır, diyemezsiniz. Onun mantığı çok farklıydı. Rusya’da komünizmi kurmak için Çarlık rejiminin ihmal ettiği bir “burjuva devrimi” adımını tamamlamak için başvurulmuş geçici (geçici olduğu bilinen) bir yöntemdi.

Çin’in şimdiki politikasının mimarı herhalde herkesten çok Deng’dir. Mao ve Deng, ikisi de aynı partide çalışmış iki “Komünist”! Deng elbette Mao’nun yükseldiği yerlerde değil ama öyle adı sanı duyulmamış kıytırık bir üye de değil. Daha yirmi yaşına girmeden Komünist olmuş, Uzun Yürüyüş’te var, her yerde var, öyle bir adam. Bütün Komünist Parti tarihlerinde olduğu gibi onun da parladığı dönemler ve rütbelerinin söküldüğü dönemler olmuş –ama dediğim gibi, bunlar olağan işler. Ölürken (1997’de) gene Komünist Parti’nin en yetkili adamı.

Deng gibi “Komünist”ler bana şunu düşündürüyor: belki özellikle de azgelişmiş toplumlarda, Komünist olmayı seçen bazı aydınlar, bunu bir “kalkınma yönetimi” olarak kabul ediyorlar. Kalkınma, “modernleşme” teknolojik ilerleme vb., dünya tarihinde, sermaye sahibi sınıfın, burjuvazinin önderliğinde gerçekleşmiş. Bazı ülkelerde (başta Almanya ve Japonya) kaydadeğer “örgütlü” güç, ordu, kolları sıvamış ve bir burjuvazi yaratmış. Çin gibi bir toplumda (ondan önce Rusya’da) bunlar yok ya da bu ögeler başka biçimlerde sıralanmış. Buralarda aydınlar bir yolunu bulup (“savaş” gibi olağandışı koşullarda) köylü yığınlarla bağ kurabiliyor ve içinden çürümüş otokratik bir siyasi iktidarı yıkıp yönetimi ele geçirebiliyor.

Deng, fareyi tutmayı beceren kedinin renginin önemli olmadığını söylemişti; ona benzer yanları olanKhruşçev de “Biz niye devrim yaptık? Gulaş yemek için yaptık” demişti. Bunlar “Komünist pragmatizm”in büyük aforizmaları ve aslında –dikkat ederseniz– aynı kapıya çıkıyor. Bir tür “materyalizm” de, ne tür?..

Öyle midir? Kedinin rengi fark etmez mi? Bir devrimin nihai amacı gulaş yemek midir? Bu mu sosyalizmin anlamı?

Bence değil. Herkesin istediği kadar gulaş yiyebildiği bir toplum kurmak şüphesiz önemlidir. Ama sosyalizm, orta derecede kapitalist kalkınma sağlamış bir toplumun tüketim normlarına ulaşmaktan ibaret bir hedef değildir –bir “kalkınma yöntemi” hiç değildir.

Herkesin gulaş yiyebilmesi, aslında, hedef değil başlangıçtır. Bunu başarmış bir toplumda başka pek çok şeyin başarılmış olması gerekir. Ama daha da önemlisi, varılan bu noktanın, o zamana kadar hiç düşünülmemiş yeni ufuklar açması, yeni insanî imkânlar göstermesidir. Sosyalizm oradan başlar…

dedikten sonra, bakalım, akşama ne sonuçlar çıkacak…