Aradan biraz zaman geçmiş olarak, gene “Sosyalist Parti Programı” konusuna dönmek istiyorum. Şimdi yazacağım konuyu sona saklamıştım. Ama araya başka konular girdi. Türkiye’de hep girer! Ben de sürekli bu “program”la uğraşmak istemiyorum. Neyse, “komplo” üzerinden devam etmeden önce şu konuyu bitireyim.

Daha önce yazdığım gibi, “eşitsiz gelişme” dediğimiz olgudan ötürü, her toplumun, Marksist terminolojide “demokratik” başlığı altında sıralanan sorunları olur. Örneğin Türkiye’de, yapılmış Ermeni Kıyımı’nı kabul etmek ve bunun için özür dilemek vb. sosyalizmle ilgili bir şey değildir, bir demokrasi gereğidir. Ama bu hâlâ yapılmıyor, çünkü demokrat olduğunu söyleyenler de demokrat değil. Kürtçenin özgürleşmesinin de sosyalizmle ilgisi yok, ama bildiğiniz gibi o da bir türlü olamıyor.

Yani, her ülkenin kendi tarihî geçmişine göre birikmiş bu tip sorunları o ülkenin “sosyalist parti”sinin önüne de çıkar ve programında yer alır. Bizim Halil Berktay’la sosyalizm tartışmamızda ben bunlara değindim. Ama onun asıl sorduğu bu değildi; “sosyalizm” içinde nelerle bir program yapılabileceğini soruyordu.

Ben de bugün ve belki daha bir iki gün bununla uğraşacağım –hem de, tam Halil’in dediği gibi. Yani, tam “sosyalist sorunsal” içinden konuşarak.

Marx’ın yazmaya başlayıp sonra da yayımlamadığı (ve bitirmediği) Grundrisse’sinde bir “devrim” tanımı vardır: üretim ilişkilerinin üretici güçlerin gelişmesini engellemeye başladığı zaman, “devrim zamanı”nın geldiğini anlatır. Ben bunun doğru, geçerliliğini bugün de koruyan bir tesbit olduğu kanısındayım. Ama belki çok genel, kestirme olduğu söylenebilir. Yani, örneğin 1789 gibi somut bir örnekte nasıl işlediğini Marx kendisi söylememiş, bunu incelememiştir; ama Balibar incelememiştir.

“Reel-sosyalizm”in yıkıldığı ve kapitalizmin rakipsiz kaldığı, bunun üzerine “tarihin sonu”nun geldiğine dair tezlerin yazıldığı şu dönemde, kapitalizmin bu “triumphalism” ânında, kapitalist üretim ilişkilerinin engelleyici bir rol oynamaya başladığını iddia edeceğim. “Üretici güçleri” demiyorum, birkaç nedenle. Birincisi, bu haliyle de kapitalizm üretici güçleri geliştirecek adımlar atabilir ve zaten atıyor. İkincisi, “üretici güç” kavramını yeni dünyada yeniden tanımlamak gerekir. Ama, “insanın gelişmesini engellemek” gibi bir başka genelleme yapabilirim. “Üretici Güç” denince, her şeyden önce “insan aklı”nı anladığım için, bunu böyle söylemek, bence, Marx’ın söylediğinden çok farklı bir kapıya çıkmıyor. Ama tabii “insan aklı” gibi bir genellemeyi de “genelleme” halinde kaçınılmaz olan “hümanistik” potansiyellerden arındırmak gerek. Ben de bu yazılarda zaten bunu yapmaya çalışacağım.

Genel eğilim, “üretici güç” başlığı altında yalnız “alet, edevat”, “teknoloji” gibi şeyleri düşünmektir; kapitalizm, tanımı gereği dinamik bir yapı olduğu için, bunları istemeden ve planlamadan da geliştirebilir. Örneğin bugünün “globalizasyon” dediğimiz sürecinde, yüksek ücret derdinden kurtulmak için kapitalizmin birçok üretim işini periferiye taşıdığını görüyoruz. Bir süre sonra da bu “tedbir” periferiyi dönüştürecek, orada yeni ilişkiler doğmasına yol açacak. Bu kapitalizm –ya da “kapitalistler”in– yapmak istediği şey değil, ama yaptıkları şeyin yan-sonucudur. Tarih dediğimiz nesne de zaten hep böyle “yan-sonuç”larla ilerler.

Kapitalizm daha uzun süre dünyaya bu tür amaçlanmamış “iyilikler” edecektir. Ama temel kapitalist yapılanmanın getirdiği üretim ilişkilerinin, bunların yerleştirdiği ideolojik algılama ve düşünce tarzlarının “insan aklı” diye soyutladığım ve genellediğim o son derece karmaşık âleme bir engel haline gelmeye başladığını, yol açıcı değil kısıtlayıcı bir rol oynadığını düşünüyorum.

Onun için, “program” dediğimde, her şeyin merkezine alacağım konu budur.