Seçildikten sonra da ABD tek taraflı olarak çekildi. Anlaşmanın öteki tarafları olan P5+1+AB (Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyinin beş daimi üyesi –ABD, İngiltere, Fransa, Rusya ve Çin- ile Almanya ve AB ülkeleri) ise çekilmedi.

Ancak ABD orada durmadı ve İran’a yaptırım uygulayacağını ve bu yaptırımlara uymayan üçüncü ülke şirketlerini cezalandıracağını ilan etti. ABD bunu, dolarla yapılan ödemelerin ABD bankalarından geçmesi sayesinde yapabiliyor.

Geçen ay ABD uluslararası taahhütlerinden iki geri adım daha attı. Biri, 1955 yılında İran’la imzaladığı Dostluk Antlaşması’ndan çekilmesi oldu.

İran bu antlaşmadaki taahhütlerin ABD tarafından ihlal edildiğini kanıtlayınca, Washington da hem bu antlaşmadan hem de 1961 tarihli Diplomatik İlişkiler hakkındaki Viyana Sözleşmesinin İhtiyari (optional) Protokolu’ndan çekildi. Çünkü bu protokol uyuşmazlıkların barışçı yollarla çözülmesini öngörüyordu.

Yaptırımların, başta enerji olmak üzere gelir getiren birçok sektörü hedef alan ikinci aşaması 5 Kasım günü yürürlüğe girdi. Birçok ülke İran petrolüne bağımlı olduklarını ileri sürerek yaptırıma uymayacaklarını söylemişti. ABD bunlardan sekizinin durumunu anlayışla karşılayarak onları kapsam dışı tuttu. Türkiye de bunlardan biri.

Ancak ABD, altı ay sonra bu muafiyetin kalkacağını ve bu süre içinde ilgili ülkelerin İran’dan petrol alımını sıfıra indirmeleri gerektiğini söylüyor. Hatta ülkelerden ikisinin, İran’dan petrol alımını haftalar içinde sıfıra indirmesi gerektiği de söylendi.

AB, İngiltere, Fransa ve Almanya “ABD’nin İran’a yönelik yaptırımlarını tekrar uygulamaya koyma kararından derin üzüntü duyduklarını” bildiren bir açıklama yaptılar. Türkiye ve birçok başka ülke, ABD’nin İran’a uyguladığı yaptırımlara uymayacağını açıkladı. ABD’nin bu açıklamayı yapan ülkelere ne gibi zorluklar çıkaracağını zaman gösterecek.

AB ülkelerinin ise yaptırımlar konusundaki tereddütleri sürüyor. AB, kendi üyesi ülkelerin şirketlerinin İran’la iş yapmalarına engel olmayacağını açıkladı. Hatta İran Nükleer Anlaşmasını imzalayan üç ülke, -Almanya, Fransa ve İngiltere- Özel Amaçlı Araç (Special Purpose Vehicle) adı verilen bir çeşit takas mekanizması oluşturmaya çalışıyor.

ABD dolarıyla hiçbir bağlantısı olmayan bu mekanizmaya göre; İran’dan örneğin petrol alan AB’li şirketler, o petrolün değerine eşit değerdeki başka bir malı İran’a verecekler. İşlemlerde dolar kullanılmayacağı gibi Euro da kullanılmayacak. Ancak bu çalışmalar halen sonuçlandırılabilmiş değil.

Mekanizmaya ev sahipliği yapmaya hevesli ülke de yok. İngiltere AB’den ayrılma sürecinde oluşunu bahane etti. Almanya ve Fransa da, ABD misillemesinden çekindikleri için hevesli değiller.

Vaktiyle Fransa Maliye Bakanı, AB ekonomisinin dolara bağımlı olmasından şikâyet ediyordu. Bu takas mekanizması dolara bağımlılığın hangi boyutlarda olduğunu ortaya koyuyor. Eğer mekanizma başarılı olursa, dolara bağımlılıkta bir gerilemenin başlangıcı olabilir.

ABD de bu işe girişen ülkelerin, ev sahipliği yapmaktan kaçınmalarının da altını çizerek, henüz somut bir gelişme olmadığını söylüyor. İran ise, AB ülkelerinin bu konuda çok yavaş davranmalarından şikâyet ediyor.

Uluslararası ticareti dolarla yapmak o kadar yaygın bir uygulama haline dönüşmüş ki, ondan kolayca kurtulmak mümkün olamıyor. Ama ABD’nin dolar kaldıracını böyle kötüye kullanması da, öteki ülkeleri başka çözümler aramaya yöneltiyor.

Trump’ın deyimiyle “İran’ın hiç petrol satamaması için” çabalar devam ederken, yaptırım konusunun bir de ABD’yi olumsuz etkileyen yönü var. Yaptırımlar nedeniyle İran’ın petrol ihracatı önemli ölçüde azalırsa, bunun petrol fiyatları üzerindeki etkisi gündeme gelecek.

Washington, petrol ihracındaki azalmayı telafi için Suudi Arabistan’ın üretimini artırmasını istiyor. Ancak Riyad, kendine özgü nedenlerle, bu öneriye mesafeli duruyor. Eğer Riyad ikna edilemezse petrol üretimi azalacak ve fiyatı yükselecek.

ABD’nin İran’a uyguladığı yaptırımın en büyük destekçileri, tahmin edileceği üzere, İsrail ve Suudi Arabistan’dır. İsrail’le ABD arasındaki stratejik işbirliği nedeniyle, bu destekte herhangi bir aksaklığın ortaya çıkması beklenmiyor.

Çünkü Washington’daki koyu İran aleyhtarlığının arkasında Amerikan yönetimindeki güçlü yeni-muhafazakârlar (neo-con) lobisi ve İsrail var. Bu lobinin, İran düşmanlığını daha kalıcı biçimde kurumlaştıracak bir başka projesi daha var: Ortadoğu Stratejik İttifakı –Middle East Strategic Alliance (MESA)-  adıyla lanse edilen ve Arap NATO’su olarak da adlandırılan bir ittifak kurma projesi.

Her şeyin çok karmaşık olduğu Ortadoğu’da bu projenin çeşitli bileşenleri de karmaşık. Projenin hangi ülkeleri kapsayacağı henüz kesinlik kazanmadı, ama Körfez İşbirliği Konseyi –Gulf Cooperation Council (GCC)- ülkeleri ile Mısır ve Ürdün’den oluşması fikri şimdilik ağır basıyor.

Bu projenin iki zayıf noktasından biri GCC’yi işlevsiz hale getirebileceği endişesi; öteki de GCC’nin üyesi olan Katar’ın durumudur. Katar’ın İran’a yakın olması nedeniyle, Arap NATO’su içinde yer almasına öteki ülkelerin karşı çıkması ihtimali yüksek.

Başkan Trump’ın Kudüs’ü İsrail’in başkenti olarak kabul etmesinin ve Tel Aviv’deki Büyükelçiliğini Kudüs’e taşımasının Arap dünyasındaki olumsuz yansımaları Arap NATO’su projesini yavaşlatabilir.

Bu karmaşık ortamda Trump’ın İran’a yaptırımlarının ne kadar etkili olacağını bu dengeler belirleyecek.