Doların yükselişinin bir kur operasyonundan çok daha fazla şeyi ifade ettiğini söyleyebiliriz.  Amerikan Merkez Bankası, şu ‘twist’ operasyonu ile bir taşla birkaç kuş vurmayı denedi.

Operasyonun görünürdeki amacı, uzun vadede faiz oranlarını bu seviyede kalmasını garantilemek olsa da, Fed, bu yolla ABD kağıtlarına ve dolara olan talebi, kısa sürede, sıçratacağını tabii ki hesap etti; operasyonun amaçlarından biri de bunun sonuçları.

ABD 1961’de ki twist operasyonu ile dolardaki değer kaybını önlemek istemişti. Ama 1961’deki operasyonun siyasi sonuçları çok daha etkileyici oldu.

Kennedy suikastı, 1963’ten itibaren soğuk savaşın ve ABD saldırganlığının ivmesini yükseltirken, ABD’nin bugünkü açıklarının kaynağını oluşturan dönüşümü de başlatmıştı.

Bu dönüşümün ikinci önemli istasyonu tabii 1971’de Nixon’ın doların altına bağımlılığını kaldırması ve Vietnam savaşıdır.

Şimdi ABD, 1961’den çok farklı olarak, gerilimi yukarı çekmeyi bırakın tam tersine tansiyonu düşürüp yumuşak bir geçiş yapmak ve başta Irak olmak üzere, askeri operasyonları mümkün olduğunca durdurmak istiyor. Yukarıdan bir bakışla, doların değerli kalmasının ve ABD ekonomisinin açık vererek, ekonomik rasyonaliteden ziyade siyasi ve militer bir hâkimiyete dayalı büyümesinin artık mümkün olamayacağını söyleyebiliriz. Ancak AB’deki kriz ortaya çıkardı ki, Avrupa buna hazır değil. Yani Avrupa, siyasi birlik doğrultusunda güçlü adımlar atarak, radikal kararlarla krizi yenecek dinamikleri henüz ortaya çıkarmış değil. Böyle olunca, ABD, düşük dolar-düşük faiz ve daha fazla ihracata (yeni ekonomiye) dayalı dönüşümde gaza basamıyor ve hatta şimdi görüldüğü gibi ‘twist’ gibi operasyonlarla da geri adım atıyor. Çünkü AB yoluna girmeden ABD ekonomisi de yoluna giremez. Bu yüzden, doların bir müddet değerlenip, temel emtia fiyatlarının makul seviyelere gelmesi gerekir ki, özellikle enerji gibi alanlarda Avrupa rahatlasın ve göreli düşük euro ile de ihracat potansiyelini artırsın.

ABD’nin krizden çıkış için, Avrupa’ya göre çok daha avantajlı olduğunu söyleyebiliriz. Bugün, elimizde yaşadığımız krize başka bir açıdan bakmamızı sağlayan çok önemli bir veri var: 1995-2005 yılları arasında üst teknoloji gurubu malların Avrupa ve Amerika ekonomilerindeki katma değer payları. Üst teknoloji katma değer payı, ABD ekonomisinde bu on yıl içinde geometrik olarak artmış. 1995 yılında yüzde 13,3 iken, 2005 yılında yüzde 54’e çıkmış. Ama bu oran Avrupa’da düşmüş. Asya’da ve gelişmekte olan ülkelerde ise yine göreli olarak artmış. Cari fazla veren gelişmekte olan ülkeler, aynı zamanda, ileri teknoloji katma değerini göreli olarak artıran ülkelerdir. Türkiye’de zincirin zayıf halkası burası.

TL niye bu kadar kırılgan? 

Bush yönetimindeki ABD, bu 10 yıl boyunca teknolojiyi baskıladı onun yerine militarizmi, karşılıksız doları ve zehirli kâğıt ekonomisini ikame etti. Ancak Obama yönetimi bu durumu tersine çevirdi; ABD geri çekiliyor ve on yıllardır geliştirdiği ileri teknoloji sektörlerini öne çıkartıp açıklarını kapatmak yolunu tercih ediyordu. Bakın şimdi Apple, iPhone-5’i geliştirdi. Sizce Apple gibi Amerikan şirketlerinde kriz, yani pazar, likidite, karlılık sorunu var mı; yok ama AB’de Apple gibi şirketler var mı; yok. O zaman sorun bir dönüşüm sorunu. Sonuçta ABD ve kapitalizm tercihini yaptı; militarizmin karşılıksız dolar ekonomisi yerine iphone ekonomisi... Ama bu ikincisine geçiş zaman alacak. 

Gelelim Türkiye’ye; TL dolar karşısında çok hızlı değer yitiriyor. Bu da zincirin zayıf halkasının sonucu. Türkiye, yetersiz tasarruf oranını telafi edecek, cari açığına kalıcı çözüm bulacak yatırım ortamını hala sağlayamamış durumda. Grafik bize cari açığın giderek bozulan finansmanını gösteriyor. Doğrudan yabancı yatırımların (DYY) ne zamandan itibaren tersine döndüğüne bakın. 2010 yılında yüksek büyümeye DYY ayak uydurmamış ve beklemiş, çünkü yaklaşan seçimler ve belirsizlik var. Ancak 2011’in başında artış var. Bu durum, şunu gösteriyor: Türkiye, hızla yeni Anayasayı yapıp, belirsizlik riskini en aza indirmeli. Kürt sorununu çözmeli ve Ortadoğu’da ki etkin dış politikasını derinleştirmeli. Ayrıca cari açığı azaltacak mikro reformlar devreye girmeli. Mesela Ekonomi Bakanlığı’nın ‘Girdi Tedarik Stratejisi’ne oldu; hayata geçiyor mu? Durum gösteriyor ki, hızlı davranmazsak dünyanın kriz girdabına hızla kendimizi kaptırabiliriz.