‘‘Otoriteye sarsılmaz bir saygının hakim olduğu toplumlarda çocuklar genellikle, koydukları kurallara dair çok az açıklama yapan, hatta hiç açıklama yapmayan, kendilerine asla karşı çıkılmamasını bekleyen ve dikbaşlılığı ya da kurallara uymamayı sert şekilde cezalandıran ebeveynler tarafından büyütülmektedir. Evde hakim olan hava okulda da devam eder.’’ (Ervin Staub, Patriotism: In the lives of individuals and nations)

Soma’da meydana gelen maden faciasının AKP-muhafazakar toplum ilişkisinde yeni bir sayfa açtığına inanıyorum. Gezi olaylarını anarşistlerin eylemi olarak değerlendiren, 17 Aralık ve 25 Aralık’ta ortaya çıkan yolsuzluk tapelerinin Cemaat’in komplosu olduğuna ikna edilen muhafazakar taban için 300-400 ölü rakamıyla ifade edilen bu facia sarsıcı oldu.

Bu taban için bir başka sarsıcı gelişme, Erdoğan’ın bu kadar insanın bir kalemde ölmesini sıradanlaştırma, hatta geçiştirme çabası oldu.

Televizyonlarda gördükleri, eşleri, anneleri, kızları kendileri gibi başörtülü olan bir kasaba vardı. Bu kasabada çalışan madenciler, muhafazakar insanlardı ve büyük bir ihtimalle AKP’ye oy vermişlerdi.

Mısır’da meydana gelen olaylarda ölenler için gözyaşı döken, ortalığı ayağa kaldıran Erdoğan, Soma’da ölenler için iki damla gözyaşını esirgemişti.

Bu, muhafazakar ilçe halkını yaraladı…

Üstelik, AKP iktidarının onca uyarıya rağmen, madencileri koruyacak bir tek önlem almadığını, her maden faciasından sonra‘‘Bu iş mesleğin kaderinde var. Hakka kavuştular’’ denildiğini biliyordu. İlçeye geldi, cenazelerin tek tek defni talimatı verdi, emekli maaşı sözü verdi ve gitti. Acılarını paylaşmadığı gibi, sorumlulardan hesap sorulacağını bile söylemedi. Bu facianın da Roboski gibi unutulacağını biliyorlar.

Erdoğan’ın bugüne kadar bu kitleyle kurduğu pasif bir ilişki vardı. O söylüyor, onlar dinliyor ve talimatlarına uyuyorlardı.

Ama Soma’da başka bir şey oldu. O başörtülü kadınlar, o günde beş vakit namaz kılan erkekler, Erdoğan’ı kös kös dinlemedi. İtiraz etti, sorguladı ve protesto etti. Yüzüne karşı bu tip çıkışlar yapılmasını hiç bir zaman sindiremeyen Erdoğan, halkın bu tepkisine protestolardan sığındığı markette tepki verdi. İddilara göre, burada kendisini protesto eden ve başörtülü olan bir kadını tokatladı.

Olayın görüntüleri kameraya çekildi ve dün sosyal medyaya düştü. İş bununla bitmedi, Erdoğan’ın ekibinde yer alan Yusuf Yerkel, iki asker tarafından yere yatırılmış bir protestocuyu herkesin gözü önünde tekmelerken görüntülendi. Bu fotoğraf başta BBC olmak üzere dünyanın önde gelen haber kanallarında sayısız kere gösterildi, tartışıldı.

Bu, itaatkar toplumun isyanı karşısında yaşanan şaşkınlığın öfke ile dışavurum şeklidir. Tıpkı, kendisine karşı gelen oğlu gibi görmektedir vatandaşı. Sürekli ‘‘Babacım, babacım’’ diyerek, kulu kölesi olmasını istemektedir.

Fathalı M. Moghaddam, ‘‘Diktatörlüğün Psikolojisi’’ adlı kitabında, ‘Otoriter kişiliğin beslenmesinde kültürün rolüne fazlasıyla ilgi duyuyorum; çünkü kültür otoriter aşamaya gelinmesinde de can alıcı bir rol oynar’’ diyor ve Adorno’dan şu alıntıyı yapıyor:

‘‘en basit ifadeyle büyük küçük ilişkisine dayanan, istismarcıebeveyn-çocuk ilişkisi, zamanla tek cinsel eş ve tek Tanrı dayatmasına yönelik güç odaklı ve yine istismarcı bir tavıra dönüşmeye yatkındır; gücünün dışında kimseye hareket alanı bırakmayan, en alttakilerin her ne olursa olsun küçümsendikleri toplumsal manzara ve politika felsefesi ise bu yaklaşımın doruk noktasıdır.’’

Moghaddam, yüksek düzeyde otoriterlerin iki yüzlü bir tavır içinde olduğunu, ‘‘Güce ve otoriteye karşı gereğinden fazla teslimiyetçilik ve sadakat gösterirken, kendilerinden daha düşük gördüklerine karşı otorite ve gereğinden fazla önyargı’’gösterdiklerini söylüyor.

Türkiye’nin özellikle muhafazakar kesimi, Erdoğan’ı bu özellikleri nedeniyle sevdi, arkasından gitti. Onları gerektiğinde azarlayıp döven, giyim-kuşamlarına müdahale eden, sokağa çıkma saatlerini bile ayarlayan bir baba figürüydü. Bir anda, eve içip gelip terör estiren bir figüre dönüştü.

Tek bir olay elbette Türkiye toplumunun özellikle muhafazakar kesiminin otoriteye teslimiyetçi, sorgulamayan, soru sormayan kültür yapısını alt üst etmeye yetmez. Ama unutmamak gerekir ki, bazen tek bir olay toplumların geleceğini belirlemede önemli bir rol oynar. Çünkü bu tip olaylar, otoriter yapının temel unsuru olan elit yapının parçalanmasını tetikler. Toplumsal isyanlar da bu süreçte ortam hazırlayıcı ve kolaylaştırıcı bir rol oynar. Soma’da halk isyan etti.

Soma’da madende bulduğu işten aldığı 1400 lira maaşla mutlu olan, müslüman bir lider tarafından yönetilmek isteyen bir toplumsal kesim, bu hayatın bedelinin gerektiğinde ölüm olacağını kavramış ve ölüsünün hiçbir değeri olmadığını kavramıştır.

Onlar, Erdoğan’ın koruma ordusu arasında muhatap olduğu bir kitleyken, ölüm madeninin sahibi, düğünlük kıyafetiyle Erdoğan’ın karşısına geçip sohbet edebilmiştir. Bu kolay kolay atlatılamayacak bir travmadır. Erdoğan da bunun farkındadır. Markette kendini kaybetmesi biraz da bundandır.