Dinî ideoloji ve millî ideoloji... Bunlar iki “kapalı” ideolojilerdir. Onları kapatan, kapalı kılan şey de, getirdikleri çok güçlü “biz” kavramıdır; bu “kimlik” sorunudur. Dışlayıcı bir “biz”dir bu. “İçlediği”ni mutlak “değer”le donatır; “dışladığı”nı, “ötekileştirdiği”ni ise hiçleştirir. “Öteki” ile “düşman” arasındaki mesafe son derece kısadır. “Öteki”, hemen “nesne”ye dönüşebilir, hemen “insansızlaşabilir”. Onu “öteki” ilân eden “biz”e, onun üzerinde her türlü tasarruf hakkı doğar. Duruma göre ona ister işkence yapar, ister öldürürsünüz. Bunun için vicdan azabı duymanız gerekmez.

“Kapalı” demek, doğal olarak, “statik” demektir. Dolayısıyla, her “ideoloji”, bir tür “değişmezlik” arar. Ne var ki, gerçeklik sürekli bir değişim/dönüşüm içindedir. İdeoloji, gerçekliği bize “anlaşılır” kılmak için var: “gerçeklik şöyle şöyle; dolayısıyla sen şöyle şöyle davran” der bize. Ama durmadan değişen bir şeyi bir değişmezlik çerçevesi içinde kalarak açıklamak, kendi içinde çelişki ve son kertede imkânsız bir çaba. Bu nedenle bütün ideolojiler, “kapalı” kalma yolunda bütün direnişlerine rağmen, bir yandan da değişime açıktırlar. Bunun yolu yordamı da “eklemlenme” dediğimiz fenomendir. İdeolojiler birbirlerinden birtakım ögeler alabilirler ve alırlar.

Yazıya “dinî ideoloji ve millî ideoloji” diyerek başladım. Bunlar aslında birbirinden ayrı ideolojiler ve bazen “düşman ideolojiler” hâline gelebilirler. Ama, işte, bu ülkede bir Türk-İslâm Sentezi” ideolojisi var. Her ikisinden uygun ögeleri alıp birbirine eklemleyerek üretilmiş (aslında yoktan “üretilmiş” değil elbette; varolandan “türetilmiş” diyelim) bir ideoloji bu; bir anlamda bir “revizyon”. Adındaki “sentez” kelimesinin ima ettiği gibi “sentetik”. Son analizde, her ideoloji böyledir. Onun için de “güneşin altında yeni” bir şey söylenemez. Aynı zamanda her söylenen yenidir; çünkü ezelden beri varolan ideolojik ögelerin yeni bir harmanıdır.

“Türk-İslâm Sentezi”, dinî bir ortamda, dinî bir kültürde doğmuş ve yetişmiş bazı kimselerin, ırkçı-milliyetçi bir ideolojiyle yetişmiş bir kesime uzattığı zeytin dalı ya da barış çubuğu olmak üzere “imal” edildi; “Biz Türk’ü aldık kabul ettik, sinemize bastık. Siz de İslâm’ı alın, kabul edin. Geri kalan dünyayla kardeş kardeş mücadele edelim.”

Bunun ikram edilmesinden kısa bir süre sonra, 12 Eylül oldu. O tarihlerde Soğuk Savaş devam ediyordu ve bu “soğuk”luğun Afganistan’da Sovyet işgaliyle ısınması, Amerika’da, Sovyetler’e karşı yeni bir silâh olarak İslâm’ı destekleme ve mücadele edebilecek şekilde donatma fikrinin doğmasına yol açmıştı. Böyle bir “uluslararası konjonktür” biçimlenirken, buradaki 12 Eylül yönetimi de “Türk-İslâm Sentezi” gibi bir ideolojiye yaklaşmakta sakınca görmedi. Bir pürüz vardı, aslında. Onlar, “Atatürkçüler” olarak, her ne kadar sevmeseler de, ideolojide Batı’ya da bir yer açmanın gerekli olduğunu düşünüyorlardı. “İdeolojiler eklemlenebilir” demiştim. Generaller böyle bir teveccüh gösterince, “Türk-İslâm Sentezi’nin patentini elde tutanlar da cemileye karşılık bir iyi niyet jesti yaptılar; Batı’yı, “teknolojik güç, kudret” kılığında, hanelerinden içeri almayı kabul ettiler.

Ama dünya iş tersine döndü. “Sovyetler” yıkılınca Amerika’nın “İslâmcı mücahit”lere verdiği misyon anlamsızlaştı. Öte yandan, onlar zaten edindikleri donanımı Amerika’yla mücadeleye yönlendirmişlerdi.

Burada ise, tırmanan, öncelikle İslâmcı bir siyasî hareket, yılların “Kemalist vesayet”ini tehdit etmeye başlamıştı. İktidarı elde tutmaya devamın çaresi, laikleşmiş kesimin “İslâm fobisi’ni körüklemek gibi göründü. Bu son on yılın hikâyesi.

Şimdi, gördüğüm kadarıyla, iktidar da topluma “barış çubuğu” olarak “Türk-İslâm Sentezi”ni sunuyor.

“Onlar da insan” diyen bir Emniyet Müdürü’ne karşı kurulan AKP-CHP-MHP Sentezi’nin temelinde, Türk-İslâm Sentezi yatıyor.