Türkiye evlatlarına ihtiyatlı iyimserlikten fazlasını bahşetmiyor.

Bilhassa mağdur, madûn ve muhalif evlatlarının hissesine düşen, budur.

İhtiyatlı iyimserliğe, -takatimiz kaldığı ölçüde-, talimliyiz. 2015’te nihayetlenen birinci “Süreç”ten talimliyiz, 2015 Haziran seçimlerinden talimliyiz, 2024 yerel seçimlerinden talimliyiz. Zamanın duygularındandır.

Şimdi de, “terörsüz Türkiye”-“barış ve demokrasi” tahterevallisinde sallanan “süreç,” duygu durumumuzu ihtiyatlı iyimserliğin ipiyle geriyor.

***

“İhtiyatlı iyimserlik,” aslen bir diplomasi tabiri. İyimserliğe izin verecek bazı yeni gelişmeler ortaya çıksa bile, durumun hâlâ riskli bulunduğunu, ihtiyatı elden bırakmadan izlemek gerektiğini ifade ediyor. “Du’ bakalım”ın diplomatikçesi. İlk defa, ABD Başkanı Nixon ile SSCB lideri Brejnev arasında 1973’te yapılan görüşmeler vesilesiyle, Soğuk Savaş’taki detant’la (yumuşama, gevşeme) ilgili kullanılmış. Sovyetler’in Afganistan’ı işgalinin ardından, 1980’de detant sona erdi. Yani terimin tarihsel hikâyesi, ‘talihsiz’ bir örnektir.

O zamandan beri tabir diplomatik jargona yerleştiği gibi, finansta da kullanılıyor, siyasette de kullanılıyor. Mesela yerel seçimlerden sonraki Erdoğan-Özel “normalleşme” görüşmelerini, her iki taraftan, “ihtiyatlı iyimserlikle” izlediğini söyleyenler olmuştu. Bu da, tıpkı terimin orijinal çıkışındaki gibi, karamsarlığa dayanak sunan bir örnek. İhtiyatlı iyimserlik vak’alarının pek çoğu gibi…

***

Nitekim, genel olarak iyimserliğin iyi bir şöhreti yoktur. Mathieu Kassovitz’in 1995 yapımı Nefret (La Haine) filminde bahsi geçen 50 katlı binadan düşen adamın hikâyesi, budalaca (fazlasıyla ihtiyasız) iyimserliğe örnek gösterilir: Düşerken her katta “Şimdiye kadar her şey yolunda, şimdiye kadar her şey yolunda,” diye tekrar ediyordur! Bir ihtiyatlı iyimserlik organı olarak iş gören DEM İmralı heyetinde yer alan Mithat Sancar’ın, iyimserliğin öylesinden yaka silkerken zikretmeyi sevdiği bir anekdottur.

İyimserliğin üç türünü ayırt eden bir ölçek var. Önsel veya değersel iyimserlik, “iyiler hep kazanır” ve “her şey çok güzel olacak” gibisinden mütearifelere dayanan toy iyimserliktir. Tutumsal iyimserlik, ihtimaliyatı (olabilirliği) gözeten iyimserliktir (“belki de…” iyimserliği). Olgusal iyimserlik, olumlu bir gidişe temel olacak etkenleri ve karşıt etkenleri gözeterek, iyi ihtimalin koşullarını vurgulayan iyimserliktir. İhtiyatlı iyimserliği, üçüncüsüyle eşleyebiliriz.

İhtiyatlı iyimserliği, Ernst Bloch’un “otomatik iyimserliğe” karşı çıkardığı “militan iyimserlik”le de eşleyebiliriz.[1] Bloch, militan iyimserliği, cesaret ve bilgiyle temellendirir. El açıp beklemeyen, oldurmaya gayret eden iyimserliktir.

***

Aslında bu bir nevi iyimser-olmayan-iyimserlikle, umudu tanımlıyoruz. Terry Eagleaton, kitabına başlığını veren iyimser olmayan umut tanımıyla,[2] trajik bir umut ufku çizer. Sonuç almayı beklemeden, hac yolundaki karınca gibi sebat eden bir adanma olarak umut... Bir azim ve inat ilkesi olarak umut...

Ama umutla iyimserliğin yatağını yorganını böyle kesinkes ayırmak şart mı? İyi’nin mümkünlüğüyle ilgili bir duygu, bir özlem olarak iyimserliği, topyekûn çöpe mi atmalı? Budalaca iyimserlik atalet, gaflet ve teslimiyet üretir ama iyiyi özleyen bir duygulanım kapasitesi olarak iyimserlik, umuda can verir.

***

Deyimle ilgili biraz lügat gezerek, ihtiyatlı iyimserliğin kanatlarını çırpalım…

İngilizcesi: Cautious optimism. Sözlük karşılığı:İhtiyatlı, temkinli, aynı zamanda tedbirli iyimserlik… Tedbirin altını çizelim.

Fransızcası: Optimisme prudent. Sözlük karşılığı: İhtiyatlı, tedbirli, aynı zamanda sağduyulu/âkılane/ârifane iyimserlik… Sağduyulu/âkılane/ârifane’nin altını çizelim.

Almancası: Verhaltene Optimismus. Sözlük karşılığı: İhtiyatlı, aynı zamanda tutuk, sakıngan, çekingen iyimserlik… Tutuk/sakıngan/çekingen’in altını çizelim.

Arapçası: tefaul hazr. Sözlük karşılığı: İhtiyatlı, aynı zamanda uyarıların farkında iyimserlik.[3] Uyarıların farkında olmanın altını çizelim.

Farsçası: hoş bini mohtatane. Sözlük karşılığı: İhtiyatlı iyimserlik; iyimserliğin düz çevirisiyle: iyi görmek.[4] İyi görmenin altını çizelim.

İhtiyatlı iyimserlik, tutuk/sakıngan/çekingen bir tavırla zuhur edebilir. Veya, uyarılara kulak veren, tedbirli bir tavrı anlatabilir. Ve galiba en kıymetlisi, sağduyulu/âkılane/ârifane bir tavrın ifadesi olabilir.

***

Öğrenilmiş çaresizlik tabirinden de beter, bir öğrenilmiş umutsuzluk tabiri var. Budalaca iyimserlikten daha az yıkıcı olmayan bir toptancı-tümdengelimci-peşin karamsarlık var.  İyi’nin ihtimalini çoğaltmaya olan ilgisini peşinen kesmiş, sinizme dönüşmüş bir karamsarlık…

Ayrıca, söylemeye gerek yok, bir “Kürt gün yüzü görmesin” gazabı var.

Uyarılara kulağı açık, tedbirli ve sağduyulu/ârifane anlamlarıyla bir ihtiyatlı iyimserlik, yeğdir. Umut makamıdır ve Sisifos emeğidir.[5]

[1] Ernst Bloch: Umut İlkesi – Cilt I. Çev. Tanıl Bora. İletişim Yayınları, İstanbul 2020 (4. baskı) s. 247 vd.

[2] Terry Eagleton: İyimser Olmayan Umut. Çev. Emine Ayhan. Ayrıntı Yayınları, İstanbul 2016.

[3] Seda Altuğ’a çok teşekkürle.

[4] Sami Oğuz’a çok teşekkürle.

[5] Bu vesileyle, on yıl önce “Çözüm Süreci” nihayete ererken yazdıklarımı da anayım:  https://birikimdergisi.com/haftalik/1553/baris-naranam-delisi-ne-karsi-sisifos