“Nepotizm” kelimesinin kullanımı artık uluslararası, ama kökeni İtalyanca: “nepotismo”. Peki, “-izm”i yapılan bu “nepot” kim, neyin nesi? O kelimenin soyu İtalyanca’dan eskilere uzanıyor. Latince’de “nepot”, “yeğen” demek. Demek ki siyaset biliminin, toplumsal bilimin bu uluslararası terimi, Türkçe’ye çevirdiğimizde, “yeğencilik” demek oluyor.

Bu uluslararası terminolojide kökü Latince olan kelime çoktur; ama onların çoğu, ortaya yeni çıkmış herhangi bir şeye ad bulmak gerektiğinde, Batılılar’ın ortak kültürel geçmiş olan Latince ve Yunanca köklerden türettikleri yeni bir kelimedir: “otomobil” gibi.

Ama “nepotizm” antik Roma’da değilse de İtalya’da doğmuş, yani İtalya çizmesinin öz malı, orada türemiş bir kavramdır. Orada türemiş olmasından sorumlu olanlar da, herkesten önce, Papalar’dır. Kilise kurumundaki bütün önemli, belirleyici ve kazançlı yerlere kendi yakınlarını, akrabalarını tayin ederek bu kelimenin bu içeriği edinmesine yol açmışlardır.

Türkçe’de “yeğencilik” benzeri bir kelime yok, ama bu tür durumları anlatmakta kullanılan, herkesin bildiği bir ibare var: “Hâmil-i kart yakînimdir”. Genellikle bu “yakîn”, “yakın” diye anlaşılır; değildir oysa, “kesin” anlamına gelir, bir işi “içinden bilmek” demektir. Yani, o deyimde, “bizden biri” olarak da anlaşılabilir. “Kartvizit” hayatımıza yakınlarda girdiğine göre, çok da eski değildir. Kartvizitin olmadığı zamanlarda Osmanlı atalarımız acaba nasıl “tavsiye”de bulunuyordu.

“Kayırmacılık” denebilir, deniyor da, öncelikle bir yakınını bir nemadan yararlandırmak anlamına gelir, ama aslında bir karşılık beklentisi de içerir. Stratejik önemi olan yerlere kendi yakınlarını oturtarak iktidar alanını sağlama bağlamış olursun.

Bu noktada önümüzde sosyolojik bir boyut açılıyor: güven konusuna ilişkin olarak. Madem birileriyle bir iktidar paylaşılacak, o “birileri”nin güvenilir insanlar olması gerekir. Sana bağlı olduklarının bir garantisi olmalı.

Eski çağlarda, eski toplumsal yapılarda, “garanti”nin en sağlamı, akrabalık bağıydı. Örneğin II. Mustafa’nın Şeyhülislâm’ı Feyzullah Efendi, İlmiye örgütlenmesinin en üst rütbeleri olan Kazasker ve Nakib-ül Eşraf makamlarına oğullarıyla damadını tayin etmişti.

Ama bu, aynı zamanda, bir toplumsal gelişmişlik evresine işaret eder. “Modern” dediğimiz toplumlarda insanlar arasında “anonim” diyebileceğimiz ilişkiler yaygınlaşır. Akrabalık, belirleyici bir ilişki olmaktan çıkar. Toplum karmaşıklaşmıştır, bu eski, geleneksel ilişkilerin (tanışıklık biçimlerinin) yerine yenileri gelmiştir.

Dolayısıyla, bir ülkede, bir toplumda “nepotistik” denecek ilişkiler hâlâ yaygınsa, o toplumun modernleşme yolunda fazla bir mesafe almadığını söyleyebiliriz. “Sosyolojik boyut”tan kastettiğim bu.

Hüsamettin Cindoruk, Meclis Başkanı olduğu dönemde bir “araştırmacı” kadrosu yaratmıştı. Milletvekillerinin daha çok bilgiye dayanarak konuşabilmeleri için belirli konuları araştırıp onlara sonuçları sunan bir araştırmacı kadroları… Ne oldu? Milletvekillerinin çoğunun böyle bilgilere ihtiyaçları yoktu (Başkan ne diyorsa sen de onu diyeceksin! “Bilgi” de kim oluyor?). Ama “kadro”ya her zaman ihtiyaç olur. Dolayısıyla bu “araştırmacı” kadrolarının birçoğuna “akraba”lar tayin oldu.

Bu da bir “sosyolojik gösterge”.

Memlekette AKP iktidarının şu döneminde medyada “nepotizm” haberlerine epey sık rastlanır oldu. Bu aslında hiçbir yerde büsbütün ortadan kalkmış bir şey değildir; Türkiye’de hiçbir zaman tasfiye olmadı. Ama bu dönem öyle görünüyor ki her zamana göre daha yaygınlaştı. Bir koldan siyasî kadrolaşma sürüyor –işin, “iktidar”ı sağlam kazığa bağlama tarafı. Bir koldan da, harıl harıl, nema dağıtılıyor. “Paylaşacaksak, yandaş yandaş paylaşalım.”

“Sosyolojik gösterge”de son durum böyle.