Türkiye’de yaşadığımız son gelişmeler bizlere aslında yeni olmayan ancak tekrar tekrar cevaplanmasında yarar görünen bir soruyu hatırlattı: Cemaat nedir? Gücünün sınırları neye işaret etmektedir ve bu gücün yansımaları neler olabilir?

Her şeyden evvel çokça dillendirilen bir mesele Cemaat, Camia, Hizmet adları verilen organizasyonun başı ya da sonu belirli değildir dolayısıyla mevcut koşullarda fiziki sınırlarının ve kapsamının anlaşılması mümkün değildir. Bir siyasi parti, dernek ya da örgüt gibi bir oluşumdan bahsedemediğimiz ve yöneticilerinin ya da üyelerinin görev, yetki ve güçlerini bilemediğimiz içinşeffaf olduğunu söyleyemiyoruz.

Son olarak Türkiye siyasetinin geldiği nokta itibariyle bu oluşumun masaya yatırılması gerektiğini düşünenlerdenim. Öyle bir oluşum ki bu, ‘’ne istedilerse’’ hükümet tarafından sağlanan, ‘’hükümet tarafından emniyet güçlerinin teslim edildiği’’ ya da son iddialara göre ‘’paralel devlet’’ ve ‘’çete’’ olarak anılan bir mevcudiyete işaret ediyor. Hatta son krize referansla halkın dilinde ‘’muhalefetin yapamadığını yapabilmiş ve başbakan Erdoğan’ı yenebilmiş güç’’ olarak ifade ediliyor.

Cemaat, takipçilerinin dini hassasiyetlerle maddi manevi desteklediği bir yardım organizasyonu mudur yoksa elindeki gücü istediği oranda ticarete istediği oranda ise siyasete ve adalete entegre etmekten çekinmeyen bir çıkar örgütü mü? Tanıma ihtiyaç duyulması hepimizin menfaatine diye düşünüyorum.

Öyle bir organizasyon ki bu, Türkiye’nin en önemli meselesi olan Kürt sorunun çözüm sürecinde aktif rol oynadığı ve Türkiye’nin gelmiş geçmiş en güçlü hükümeti olduğu düşünülen hükümetin siyasi kararlarını engelleme ya da yönlendirme gücü olduğu açık açık konuşuluyor. KCK tutuklularının salınmasını Cemaatin engellediğini, İlker Başbuğ, Nedim Şener, Ahmet Şık gibi isimlerin tutuklanmasında ‘’hükümete rağmen’’ aktif rol oynadığını öğreniyoruz. Son tahlilde bu iddiaların hükümet cephesinden de açıktan desteklediğine şahit oluyoruz.

Cemaat bir sivil toplum örgütüdür denilse de, ‘örgüt’ kavramının yasadışılıkla anıldığı güzel ülkemizde, bizzat Fethullah Gülen tarafından ‘örgüt’ denemeyeceği ifade edilmiştir.Camia, Hizmet Hareketi gibi söylemlerle ‘’sevimlileştirilen’’ ve meşruiyetine katkı sağlanmaya çalışılan bu oluşumun ne olarak tanımlanması gerektiği ya da amacı muğlaklığını koruyor.

Sivil toplum nedir sorusuna da çeşitli tanımlar yakıştırılmış, kavram belirli sınırlar çizilse de netlik kazanmamıştır. Larry Diamondsivil toplumun, örgütlü sosyal yaşamın gönüllü, kendi kendini üreten ve destekleyen, devletten özerk olup bir yasal düzen ya da ortak kurallara bağlı olan alan olarak tanımlarken onu özel alan ve devlet arasında konumlandırmıştır.Habermas ise sivil toplumun kurumsal çekirdeğinikiliselerden, kültür derneklerinden ve akademilerden bağımsız medyaya, spor ve hobi derneklerine, parti ve sendikalara kadar çeşitli inisiyatiflerle özdeşleştirir ve devlet dışı ve ekonomi dışı birlikteliklerin oluşturduğunu söyler. Karl Marx sivil toplumun doğrudan burjuvazinin ürünü olduğunu belirterek; ‘’bireyler arasındaki ekonomik ilişkilerin tümüdür’’ tanımını yapar.

Cemaat organizasyonunun,kendi içerisinde belirli oranda hiyerarşik bir yapısı olan gönüllüler örgütü olmasına diyecek bir söz yok. Bu cemaatin üyelerinin siyasa yapma ve karar almasüreçlerinde sivil toplumun bir parçası olarak aktif rol oynaması da meşrudur. Ancak meşru olmayan ve sorgulanması gereken, bu organizasyonun siyasa yapma sürecinde ve devletin diğer mekanizmalarında hukukun işleyişini menfaati doğrultusunda önleyip önlemediğiayrıcasivil toplumun diğer unsurlarına doğrudan ve dolaylı engeller oluşturup oluşturmadığıdır.

Şeffaf olması tartışmasını ise Cemaat’in uyguladığı iddia edilen illegal işlevleridenetleyebilmek ve onu hukuki sınırlarda olmaya zorlamak için zaruri görüyorum.Hizmet hareketi, devletin çalışma alanına doğrudan nüfus ettiği ölçüde sivil toplum örgütü olması tanımı gerçekliğini yitirir. Diğer yandan ise Cemaat’in doğrudan ve dolaylı olarak kontrol ettiği bilinen ekonomik gücün,onun özerkliği iddiasını boşa çıkarabileceği, bu örgütün devlet organlarıyla kurabileceğiher ilişkinin de ona ekonomik fırsatlar sunduğu bilinmelidir.Sivil toplumun, tanımı gereği devletle arasına mesafe koyan bir devlet ve ekonomi dışı aktör olduğundan yola çıktığımızda, devletin organlarına doğrudan nüfus etmeye çalışan Cemaat, sivil toplum olarak tanımlanmaktan uzaklaşır.Bu yaklaşıma devletin organlarını kontrol etme iddiasını da eklediğimizde durum çok daha netleşiyor.Gramsci sivil toplumu anlatırken siyasi yapının üzerinde ve hatta onu çevreleyen bir işlevi olduğunu söylemiştir ancak Cemaat’in pozisyonu çerçevesinde bir sivil toplum, devletin üzerinde bir alana değil aksine onun bir uzvu olmaya çabalayan yapıya işaret ediyor.

Marx’ın sivil toplum tanımına uyduğu ölçüde Cemaat, dini ve manevi menfaatler çerçevesinde örgütlenmiş bir camia olarak tanımlanmaktan da uzak değil midir?Ayrıca bir sivil toplum örgütü olarak Cemaat’in takipçilerinin ve mali destekçilerinin para ilişkilerinin de kayıt altında olmadığını tekrar belirtmekte yara var. Bu kayıt dışı ekonomik ilişki, gayri resmi ve gayri hukuki sonuçlar doğurmapotansiyeli taşımaktadır. Bir çok eski Cemaat mensubunun da iddiaları çerçevesinde, gönüllülerden toplanan yardım paralarının Cemaat aktörlerinin ve ilintilikurumların ekonomik ilişkilerine aktarıldığı söylenmekte ise bu suiistimalindoğruluğununfa denetlenmesi sağlanmalıdır. Bu tür denetleme mekanizmaları gelişmişlik düzeyini belirlemekte de kıstas değil midir? Ekonomik ilişkileri ne kadar kayıt altına alırsanız o oranda yasallaşır ve kamu zararı azalır.

Sonuç olarak ben Cemaat’in sivil toplum örgütü olduğu kanısında olmamakla birlikte, sivil toplum örgütü olması çabasının organizasyonu şeffaflaştıracağı ölçüde gerçekleşebileceğini düşünüyorum.