Bir zaman önce bizim derdimizdi. Bitmedi, geçmedi ama, biraz hafifledi. Zamanın geçmesi böyle bir şey: yumuşatıyor, hafifletiyor.

Orhan Pamuk’tan söz ediyorum. Orhan bugün Taraf’ta yazmaya başladı. İyi de oldu. Ama benim yukarıda değindiğim olay onun Alman dergisine mülâkat vermesinden sonra burada başlayan fırtına. “Vay efendim, sen nasıl ‘Ermeni öldürdük’ dersin! Haydi dersin de, bunu nasıl ‘ecnebi’ye söylersin?” Böyle başlayan kıyamet, tabii medyanın amirallerinin de gerekli yönlendirmeleri yapmalarıyla, 301’den dava açmalara, mahkeme çevresinde türlü taşkınlık yapmalara uzandı. Bir süreden beri Orhan’ın adı Nobel’le birlikte anılır olmuştu. Bu da hemen devreye sokuldu: “Nobel almak için öyle konuşuyor” dediler. Üstüne üstlük, aldı da Nobel’i. O günü neredeyse ulusal yas günü ilân edecektik.

“Bayrak yarışı”nı andırır bir durum oldu. Bayrak şimdi Azerbaycan’ın elinde. Ne olmuş? Ekrem Eylisli adında, adını duyurmayı başarmış bir Azeri yazar, romanında Ermeniler’den iyi bir dille söz etmiş, bununla kalmayıp Azeriler’in birtakım Ermeniler’i öldürme sahneleri çizmiş. Vurun kahpeye!

Bir Azeri yetkili paralelliği kurmakta hiç gecikmedi. Orhan Pamuk “Nobel” için böyle konuşmuş, ama vatanını kaybetmiş, belli ki şimdi Eylisli de Nobel almak istiyormuş. Orhan Pamuk’un vatan kaybettiği falan yok. O sözleri söylemese de onu sevmeye, anlamaya yapıları müsait olmayan birtakım milliyetçi ve ulusalcıların nefret nesnesi olmak, vatanını kaybetmek demek değildir. Nobel edebiyat ödülünün ölçütleri arasında Ermeni Kıyımı hakkında görüş sahibi olmak gibi bir tanesi de yoktur. Ama baskıcı, faşizan yönetimlere karşı namuslu bir protesto sesi çıkarmanın küçük bir katkısı olabilir.

Azerbaycan’ın şu dönemde, yani SSCB’nin yıkılmasını izleyen yıllarda, Ermenistan’a kızmak için haklı nedenleri var. Bu bakımdan, onların durumu bizimkine benzemiyor. Biz hem suçlu, hem güçlü konumdayız. Oysa Ermenistan Karabağ’ı Azerbaycan’dan koparmak üzere uluslararası hukuka aykırı davrandı. Hocalı’da gerçekleştirdiği kıyımla insan vicdanına da aykırı davrandı. Tabii böyle davranmasalar, Ermeni çoğunluğun yaşadığı Karabağ’ı elden çıkarmamak için Azerbaycan ne yapardı, nasıl ipe un sererdi, bilemiyoruz. Gene de, Ermeniler’in uyguladığı yöntem doğru değildi.

Ermenistan’a kızmak için haklı nedenleri, gerekçeleri olsa da, Azerbaycan, Ekrem Eylisli’ye karşı davranışlarında ilkellik rekorları kırdı. Adamın kulağını kesip getirene on bin manat vereceklermiş. Verecek olan, bir siyasî parti! Söylendiğine göre, “ortanın solunda” durduğunu iddia eden bir partiymiş! Burada da var öyle olduğunu söyleyen bir parti. O partiden bazıları da Orhan Pamuk aleyhinde sövüp saydılar. Ama bunlar kulağını kesmeye dayanmadı “ortanın solu” değil, “faşist” diye bildiklerimiz dahi lafı buralara getirmediler.

“Orta”nın neresinde olursa olsun, milliyetçi demagojinin prim topladığı bu dünyada, bir parti böyle bir münasebetsizlik yapabilir diyelim yapamaz, ama yapabilir, diyelim. Peki, nerede bu ülkenin polisi, jandarması? Nerede savcıları? Nerede böyle işlerle ilgili olması gereken yargı, hukuk mekanizmaları? Nerede devlet?

Devlet, Ekrem Eylisli’nin kazandığı ödülleri geri almakla meşgul. Zamanında kendisi birtakım ödüller vermiş, şimdi bunları geri alıyor. Adamın emeklilik maaşını kesmekle meşgul Azerbaycan devleti. Yani, bir şekilde, “Ben de sizden yanayım” diyor, kulak avcılarına. Yazarın evinin önünde birtakım tehditkâr adamlar geziniyor, gözdağı veriyor. Devlet de onları seyrediyor.

Yok, bu sınavda çok kötü çaktı Azerbaycan devleti. Hükümetine bir şey söylemek zaten gereksiz.

Biz bu son olayın herhangi bir yerinde değiliz, Orhan Pamuk olayıyla kısmî benzerlik dışında. Ama aslında büsbütün kopuk da değiliz, çünkü Ermenistan’la ilişkilerimizin geleceğini Azerbaycan’a bağladığımızı beyan etmişiz. Oysa bizim Ermenistan’la hesabımızda Azerbaycan’ın payı ya da yeri yok. Bunu ona bağlamanın uzun boylu anlamı da yok. Şimdi bu olayla, nereye bağladığımız da biraz daha aydınlanıyor. “Bir millet, iki devlet” gibi klişelerle avunurken biraz daha dikkat edelim.