Bu “program” konusunu ciddiye alıyorum, onun için de Halil Berktay’ın benden beklediği cevabın daha geniş bir çerçevesini çiziyorum. O, bir parti programında, yalnız sosyalist düşüncenin ürünü ve yalnızca sosyalist bir partinin hedefi olarak ne bulunabileceğini soruyor. Ama bence bu doğru bir soruş biçimi değil, çünkü fazla soyut.

Her toplumda, “burjuva demokratik” dediğimiz kategoriden olup da, o toplumun burjuva demokratik düzeninin bir türlü çözemediği sorunlar vardır, örneğin. Bunları, daha demokrat olduğunu varsaydığımız sosyalizm, programına almak zorundadır. Bizim eski TİP’in programında bir “toprak reformu” vaadi vardı ki tam bu sınıfa girer (ama ciddi bir toprak tekelleşmesi sorunu olmadığı için çok anlamlı bir vaat değildi –o ayrı konu): aynı programda bir de “kafa emeği/ kol emeği” ayrımını kaldırma vaadi vardı. Bu, sosyalizmin sorun ettiği, dolayısıyla çözüm üretmeye çalıştığı, başka türden sorundur.

Ama, aynı nedenlerle, çözümü uzun vadeyi gerektiren bir sorundur. Hani, programda olmasa bile olur, çünkü sırası kimbilir ne zaman gelecektir, ne şekilde gelecektir.

Yani, sosyalist programda ister istemez birçok “demokratik” mahiyetli sorun, hedef, öneri vb. olacaktır. Bunların “demokratik” mahiyetli olması sosyalistlerin onlara “üvey evlât” gibi bakmasını gerektirmez. Bu gibi sorunlar karşısında alacağı demokrat tavır da bir sosyalistin nasıl bir sosyalist olduğunun sağlam bir ölçütüdür. Bugün Türkiye’de sosyalizm iddiasında bulunan birtakım kesimlerin çeşitli can alıcı sorunlar karşısında takınıverdiği “bize ne!” tavrının, onların ne biçim sosyalist olduğunu göstermesi gibi. Bir sosyalist, “kışlık elbise” filan gibi, yalnız belirli sorunlar söz konusu olduğunda gardıroptan çıkarılacak bir şey değildir. Her sorunda yer alır ve o sorununun gidişatını sosyalizmi kolaylaştıracak bir yöne çevirmeye çalışır.

Şimdi, bu “demokratik hedefler” konusuna geldiğimizde, Türkiye’de sosyalistlerin “program”larına alacakları çok şey var. Bu elbette Kürt sorunundan başlıyor. Bu konuda “Lenin söylemiştir, o söylemişse iyidir” deyip, “kaderini belirleme hakkı” gibi içi boş tavırları benimsemek marifet değildir. O hak SSCB Anayasası’nda yazılıydı ama kullanıldığı görülmedi.

Neyse, bu konuları geçelim. Kürt sorunu, Alevi sorunu, daha bir yığın sorun. “Asimilasyoncu” mu, “ırkçı” mı olacağına karar verememiş bir ulus-devletin yönetici seçkinler kliğinin allak bullak ettiği sorunlar. Bütün bunların teşhisinden, ele alınışından, çözüm önerilerine kadar, sosyalistlerin benimseyeceği tavırların varolan düzen partilerinin alacağı tavırlardan farklı olacağını, farklı olması gerektiğini düşünüyorum. Bu, “program”da falan “sosyalist” önerinin varolmasından daha önemli bir ölçüt.

Türkiye’de yazılacak bir “program”da mutlaka bulunması gereken (başka ülkelerde çok anlamlı olmayabilir) bir şey, Halil Berktay’ın hepimizden iyi anlayacağı, “tarih temizliği”dir. Sonuç olarak bu da “burjuva demokratik” kategoriye giren bir şey, ama bu ülkede hâlâ ne burjuva burjuva, ne de demokrasi demokrasi olduğu için, böyle konular hâlâ içler acısı. 1915’te ne olduğundan 1 Mayıs’ta kimin kumpas kurduğuna, Dersim’de kimin ne yaptığından Hrant Dink’i gerçekte kimin öldürdüğüne, bu tarihi aydınlığa çıkarmamız gerekiyor. Bunu yapmak da herkesten önce sosyalistlere düşer.

Mülkiyet, kamulaştırma, toplumsallaştırma vb. sorunlara da geleceğim. Tahmin ediyorum Halil Berktay da asıl bu konularda benim ya da başkalarının söyleyeceği ne olduğunu merak ediyor. Bunlar benim “uzun vadeli” hedeflerim arasında yer alıyor; ama “uzun vadeli” demek, bir şeyleri sandık odasına kaldırıp orada unutmak anlamına da gelmiyor.

Yani, “durum devam ediyor”, tartışma devam ediyor.