Bu ayın Milliyet Kitap Eki’ne Metin Gülbay’ın yaptığı röportajlarla oluşturduğu Türk’ün Türk’ten Başka Dostu Yok adlı kitabı için bir tanıtma yazısı yazdım. O yazıda kökeni olan ama ayrıntısına girmediğim bir ucu da bugün, burada işlemek geldi aklıma. Dünyada dostumuz olmadığını, bize, bu durumdan özel bir kıvanç duyarak bildirenler, bir zamandan beri bunu özellikle Avrupa için kullanıyorlar ve kullanmaya devam edecekler. Bir zamanlar canla başla tartıştığımız Avrupa Birliği, bence bazı Avrupa ülkelerinin olumsuz tavırlarından ötürü, buna bağlı olarak da AKP hükümetinin misillemesinden ötürü, bugün iyice küllenmiş bir proje. Ama bir şey olur da yeniden alevlenirse, kimlerin bu “dostu yok” teranesiyle ortaya atılacağını biliyoruz.

Konu yalnız ABD’den de ibaret değil. Hükümetimiz “bölgesel güç” veya “dünya çapında güç” gibi sıfatlar kullanmaktan pek bir hoşlanıyor. Onun her dediğiyle kavga eden muhalefet de, bu temanın kendisine ses çıkarmıyor. Peki, dünyada “saygıdeğer bir siyasî varlık nasıl olunur?”

Avrupa (ve geri kalan dünya) bizi nasıl tanıdı? Sırp isyanını kellelerden kule yaparak (“Çele Çuk” ) bastırdığımız zamanlara kadar geri gitmek niyetinde değilim. Onlar gaddarlığın norm olduğu çağlar.

Modern çağa 19. yüzyılla birlikte girdik. 1821’de Yunan Bağımsızlık Hareketi (biz “Ayaklanma” deriz) başladı. Aynı zamanlarda Latin Amerika da hareketlenmişti. Orada “baskıcı-emperyal” güç İspanya’ydı; burada, tabii, Osmanlılar. Avrupalılar’ın bu iki olayı aynı gözle görmesi pek kolay değildi, çünkü eğitim görmüş her Avrupalı’nın aklında olağanüstü bir “Antik Yunan” kültürü, medeniyeti vardı. O medeniyeti yaratmış kişilerin bağımsızlık mücadelesini bastırmaya çalışan (üstelik de Müslüman), her bakımdan geri kalmış bir devlet. Yalnız Byren’ın değil, Batı “intelligentsia”sının ezici çoğunluğunun bu durumda kimi destekleyeceği belliydi. İki olayı karşılaştırırken İspanya ile Osmanlı’yı aynı kefeye koymayacağı da belliydi. O tarihlerde burada “Hıristiyanlar/ Müslümanlar” diye “anket” yapılsa ne sonuç çıkardı? Bugün ne çıkıyor?

Avrupa medyasında Osmanlı’nın manşetlere tırmanmasının ikinci dalgası, Bulgar isyanıdır. 1876’da, Sırplar’ı izleyerek başlayan bu süreçte de çok kan döküldü. Bu olay, Avrupa’da, özellikle Britanya’da öncelikli gündem maddesi hâline geldi, çünkü Tory (Muhafazakâr) önderi Disraeli geleneksel İngiliz politikasıyla Osmanlı devletini kayırıyordu; Liberal Parti’nin başındaki Gladstone ise onu, bu kanlı eylemlerden sorumlu devleti destekleyen sorumsuz ve ilkesiz politikacı olmakla suçluyordu. Hani, şimdi bizdeki iktidarın Esed’e aldığı tavır gibi. Böylece Bulgaristan’ın bağımsızlık mücadelesi bir biçimde Britanya’nın bir “iç politika” sorunu hâline de gelmişti.

O yıllarda Abdülhamid padişahtı ve 1909’a kadar böyle kalacaktı. Bizim ülkedeki “laikçi” kesimin Abdülhamid hakkında değerlendirmelerini şöyle bir hatırlayalım. Britanya’da Liberal Parti’nin önderinin bunlardan farklı ne değerlendirmesi olmasını beklersiniz? Osmanlı demokrasisine övgü mü düzmeliydi, Gladstone, ya da herhangi bir “Liberal”? Zaten Jön Türkler’in bazıları oralardaydı, yayın yapıyorlardı. Britanya haklı, bu Osmanlı ülkesinin çok güzel bir yer olduğu sonucunu çıkarabilir miydi?

Yüzyıl sonlarında, Berlin’de “he” denmiş bütün reform vaatlerinin “Makedonya’da ve Vilâyet-ı Sitte’de) savsaklanacağı belli olmuş, üstüne binlerce Ermeni’nin ölümüyle sonuçlanan olaylar yaşanmıştı.

1908 burada olduğu gibi Avrupa ülkelerinde de bir iyimserlik havasının, iyimser beklentilerin doğmasına yol açtı. Herkes İttihat ve Terakki’ye işleri nihayet düzelme yoluna sokacağı umuduyla bakıyordu.

Bu umudun akıbetine bir sonraki yazıda devam edelim.