Gene olmadık bir şey çıktı. 1 Mayıs 77 de, sosyalizmin bitmiş-bitmemişliği de, biraz daha bekleyecek maalesef.

Her türlü tartışmada, yorum farkı olur. Bu, zevkler gibi yorumlar da tartışılamaz, demek değil kuşkusuz. İyi yorum var, kötü yorum var. Doğru veya görece doğru yorum var; yanlış veya görece yanlış yorum var. Hepsi, eldeki verilerle, olabildiğince bilimsel bir metodoloji çerçevesinde sınanmak zorunda.

Ama kaba bilgi hatâsı, sırf ve doğrudan bilgi hatâsı, başka bir şey. Hele, çok büyük ve yer yer alaycı bir iddiayla elele gittiğinde, iyice kötü oluyor. Tatsız bir izlenim bırakıyor.

Taraf‘ın 10 Temmuz Salı günkü Telesiyej köşesi, işte böyle bir şey. Başlıktan, yüksek sesle ilân ediyor ki Leonardo’nun Son Akşam Yemeği “bir tablo değil, fresktir ya...” Altını okuyunca, yazarın Radikal‘deki 7 Temmuz başyazısında bu esere israrla “tablo” dediği için Eyüp Can’a çok kızıp ders vermeye giriştiği anlaşılıyor. Şu üslûpla : “Fresk duvar resmidir malumunuz. Resimdir, lâkin bir tablo değildir. Tablolar taşınabilir; fakat freskler taşınamaz.” Aynı aşırı özgüvenle devam ediyor : “...resim dese kimsenin bir diyeceği olmaz; nihayetinde resim, duvara da yapılır, tahtaya da, tuvale veya başka bir zemine de.. ama tablo başka elbet; sınırları olduğu gibi, taşınabilirliği de gereklidir bir tablonun. Böylece dünyanın en ünlü [?] freski, koltuk altında taşınabilir, çerçevelenebilir (...) duvara asılabilecek bir tablo olarak canlanıyor okurun zihninde. Bizim medyada oluyor böyle şeyler... Ama insanın kalbi kırılıyor doğrusu.” Telesiyejci bitirirken, ciddi bir “entelektüel gücün” yokluğunda okurun yanlış bilgi edinip kendi kültürüne yarım yamalak yerleştirmesinden yakınıyor.

Biraz üzücü bir durum, çünkü Telesiyejin medyanın kültürsüz ve bilgisizliğine yönelik eleştirileri, genellikle haklı olmakla birlikte, bu örnekte kendisi için de geçerli. Özetle, tablo, fresk ve Leonardo’nun Son Akşam Yemeği resmi hakkında söylediği istisnasız her şey yanlış. Kaş yapayım derken göz çıkarıyor; bu arada Eyüp Can karşısında da haksız konuma düşüyor.

(1) Tablo, hayır, illâ çerçeveli ve taşınabilir bir resim demek değildir. Telesiyejin (her ne kadar bir yerde “tuval” sözcüğünü ayrı olarak kullanması, bu terimi bildiğine işaret etse de) muhtemelen “tablo” ile “tuval”i karıştırdığını sanıyorum. Öyle veya böyle; Türkçede tablo, İngilizce painting veya Almancadaki Malerei sözcüğünün spesifik karşılığı. Renkli-renksiz her türlü resim (picture) söz konusuysa, daha geniş, jenerik bir kullanımla, resim anlamında da tablo diyebiliyoruz. Boya kullanılmamış bir resim (drawing) söz konusu olduğunda, onun özel adları var: çizim, eskiz veya desen gibi. Ama işin içine boya girdiğinde, o illâ painting ve dolayısıyla tablo olmak zorunda. Telesiyej yazarı, bana inanmıyorsa bunu iki şekilde sınayabilir : (a) painting veya Malerei‘ı (başka) nasıl Türkçeye çeviririm diye kafa yorarak. (b) Çok daha basiti, evindeki veya internetteki herhangi bir İngilizce-Türkçe, Türkçe-İngilizce sözlüğü açıp bakarak. Her adımda karşısına, painting için (resim ve) tablo, tablo içinse (picture ve) painting çıkacaktır.

(2) Fresk, hayır, genel olarak duvar resmi demek değildir. Duvar resmine duvar resmi de diyebiliriz, (İngilizce mural, Fransızca muraille sözcüklerinden hareketle) müral de. Örneğin Orozco, Rivera ve Siqueiros gibi ünlü Meksika müralistleri (bu terime dikkat), boyalarını sıcak balmumu veya reçine ile karıştırdıkları gibi, piroksilen ve otomobil boyası da kullanmışlar; nadiren fresk yapmışlardır. Dolayısıyla freskçi değil duvar ressamı olarak adlandırılırlar.

Bu ön açıklamadan da anlaşılacağı gibi, fresk duvar resminin çok özel bir türü veya tekniğidir. İtalyanca affresco, “taze” demektir. Buon fresco (gerçek fresk) tekniği, süslenecek duvar veya tavanın üzerine ince bir yaş (taze) sıva tabakası sürülmesini ve kurumadan hızla boyanmasını içerir. Pigmentler sıvayla birlikte kurur; ayrıca fiksatif kullanmaya gerek kalmaz. Buna karşılık a secco (kuru) teknik, boyaları üzerinde çalışılan kuru zemine “bağlamak” için yumurta (tempera), tutkal veya bezir gibi fiksatiflerle karıştırmaya ihtiyaç gösterir. Bu da fresk sayılamaz.

(3) Milano’daki Santa Maria delle Grazie (kilisesinin değil) manastırının yemekhane arka duvarına Leonardo’nun resmettiği Son Akşam Yemeği, evet, bir duvar resmidir ama hayır, fresk değildir, çünkü Leonardo yaş (taze) sıva üzerine çalışmak yerine, taş duvarı önce bir katran, sakız ve gesso (tutkal-tebeşir tozu karışımı) tabakasıyla kaplamış; bunun üzerine pigmentlerini yumurtayla karıştırarak (tempera tekniğiyle) vurmuştu. Zaten boyalar zamanla bu yüzden (fresk tekniğinde asla olmayacak bir şekilde) akıp resmin bozulmasına yol açtı. Sonuçta, hiçbir akademik sanat tarihçisinin Leonardo’nun bu tablosundan fresk diye söz ettiğine rastlayamazsınız.

(4) Tabii, dünya resim tarihinin “en ünlü” fresklerinin Leonardo’ya değil Michelangelo’ya ait Sistine Şapeli tavan (merkezinde, Tanrı’nın Âdem’e hayat vermesi) ve arka duvar (Kıyamet Günü) freskleri olması da cabası.

Fakat keşke böyle bir yazı yazmak zorunda kalmasaydım.