Sözlü Geleneğin Taşıyıcısı

Şamanlar Avrasya’da, aynı zamanda sözlü geleneğin taşıyıcısı ve koruyucusu kimlikler durumundadır: Şamanlar, geleneğin bellek kayıtlı öykülerini şiir ve şarkı tekniklerini kullanarak anlatırlardı; yakarı şarkıları, ruh çağırma şarkıları ve mitleri anlatan şarkılar, bu duruma örnek oluşturur. Bu nedenle şaman deneyimlerini, sanatın başlangıcı olarak kabul eden araştırmacıların sayısı da az değildir: Özünde şaman, tek kişilik kutsal epik bir tiyatro oynar; şarkı söyler, dans eder ve bir müzik aletini çalar. Bölgeden bölgeye ya da topluluktan topluluğa değişmek üzere yeri gelir koboz, yeri gelir davul, yeri gelir zil-çıngırak vb kullanılır. Her şamanın kendisine özgü bir ezgisi vardır ve şaman şarkısını bu ezgiyle okur: Başka bir şamanın bu ezgiyi kullanma şansı yoktur; kullanırsa eğer, ezgi sahibi şamanın akılını-düşüncelerini çalmış olur. Tıpkı bunun gibi şaman yardımcı ruhlarının çağrılması da kendilerine özgü bir melodiyle gerçekleştirilir. Şaman dans figürlerinin belli bir sistematiği vardır: El, ayak ve beden hareketlerinin belli kurallarla dışa vurması olarak tanımlayabileceğimiz kutsal bir danstır şaman dansı. Şaman dansı, kalp zikri ile kendini sırra-erme ile kazandığı kültürel canının denetimine verdiğinde, bedeninin her organı kutsalını söyler; o artık kendi zikrinde yaşar; beden ve beden organları zikrin izinde kıpırdamaya/titremeye başlar ve hareket ses olur.

Şaman, ruh-güder olarak özünde topluluk ruhunun idare edenidir: Bu kadar da değil, topluluk toprakları işgale uğradığında şamanlar, politik-siyasi yanlarıyla da öne çıkabilmektedir:         

Şamanın gökyüzüne, yeraltına ya da ruhlar dünyasına yaptığı yolculuk bilinmeze, görünmeze ya da duyulmaza yapılan bir yolculuktur. Görünmez olan, bilinmez olan ya da duyulmaz olan hiçtir/ hiçliktir. Hiçlik karanlık olarak algılanır. Karanlığın içinde ışığı arar şaman, bulduğu ışığı doğuma hazırlar: Bunu sağladığında karanlık, ışık denilen çocuğu doğurur. Son amaç asıl amaç olduğu için şaman, ışıklı dünyayı savunan karanlığın gücü olan kutsal bir kimliktir.

İç deneyimin sonuçları, dünyevi, yaniaçık bilince seslenmez: Yani bilim ve mantığın sonuçlarıyla bu tür deneyimleri ölçemezsin. O gönül dünyasına seslenir. Dünyanın insan çabasıyla değiştirebileceği-dönüştürebileceği inancı, masal-söylence kalıpları içinde sunulur; söz konusu masal-söylence dünyevi ve açık bilinci yeri-zamanı geldiğinde tetikleyiverir.

Deneye dayalı bilimlerin gelişmesi, demircilerin, simyacıların, şamanların vb. idealini yok etmedi ya da edemedi. Tam tersine çağımız ideolojisi köktenci dünyevileşme isteğine karşın demircinin, simyacının ya da şamanın binlerce yıllık düşünü yeniden ele aldı.

Demek ki simyacı, demirci ya da şaman zamanın yerine geçmek için didinirken modern dünyanın ideolojisini önceliyordu bir bakıma. Günümüz insanı, doğaya egemen olarak onunla rekabet edeceğine inandı; zamanın yaptığı işi bundan böyle artık bilim ve çalışma yapacaktır, dedi; böylece zamansal sürecin işlevini üstleneceğini söyledi ve zamanınyerine geçti. Geçmişin şamanı, simyacısı, demircisi, madencisi zamanın yerine geçiyor ancak onu üstlenmiyordu; zamansal ritmi hızlandırmaya çalışıyordu; doğanın amacına yönelik koşusunu çabuklaştırıyordu. Doğanın yapamayacağı bir şeyi yapmaya kalkışmıyordu; doğaya aykırı bir amacı yoktu. Ölümsüz olduğuna inandığı için kendisini zamansal bir varlık olarak görmüyordu. Çağımız insanının zaman geri döndürülemez yargısını tanımıyordu: Her şeyi ve kendisini doğum-öncesine taşıyarak zamanı başlangıca alabildiğine-alabileceğine inanıyordu. Zaman doğadaki dönüşümü-değişimi, yani, yazgıyı ölçüyordu; zaman olmak isterken yazgılı bir alana giriyordu ve bu nedenle demirci, madenci, simyacı ya da şaman zamandan korkuyordu. Korkusunu yenmek, zamansal bir varlık olmadığını anımsamak/anımsatmak için erginleme kapsamında sık sık ölme-dirilme aşamalarından geçiyor; zamana egemen olduğunu hissettiriyordu.

Zamanın işini doğanın elinden alıp onu üstlenmesi, günümüz insanının trajik büyüklüğüdür. Bu trajik büyüklüğün özü, doğadan daha iyisini daha kısa sürede yapabilmektir. Doğaya aykırılığın bir bedeli olmalı: Bu bedel, doğaya aykırı davranmaya mahkûm olmak, biçiminde tanımlanabilir. Zamanın yerine geçerken kendini tükettiğinin ayrımına varan çağımız insanı zamansal bir varlık olduğunun bilincine vardı. Zamanın geri döndürülemeyeceği dogması,geri dönüşümsüz ilişkiler üretti. Geri dönüşümsüz koşullarda, yalnızlaşan insanın yalnızlığına kapılar açan gönül felsefesi; bu felsefenin değerlerini oraya-buraya serpiştiren tutkular, imgeler, mitler, oyunlar, eğlenceler ve düşler tek çıkışımız gibi.

Bu Da Son Sözümüz Olsun

Şamanı da anlamak gerekir: O, esrik yolculuğuna düşünerek başlar; düşüncesi elinden tutar gezdirir onu; tanrıyla tanıştırır tanrı, ağaçla tanıştırır ağaç, suyla tanıştırır su, toprakla tanıştırır toprak, ateşle tanıştırır ateş olur. Kimi kez ceylan olur, koşar çayırlarda; kimi kez köpek olur havlar gelene gidene.

Şaman adayı, bütün gece dans eder ve şarkı söyler; koruyucu bir ruh elde etmek için şafak sökünceye değin dua eder. Ve bu uzun çabaların arkasından kendi ruhunun vahyini alır. Genellikle ruh, hayvan şeklinde ortaya çıkar.

Anlaşılacağı gibi şaman, bilen ve hatırlayan, yani yaşamın ve ölümün sırlarını bilen bir kimsedir; kısaca, ruh aşamasını paylaşandır. O, yalnızca bir esrik değil fakat aynı zamanda, derin düşüncece dalan bir düşünürdür.

Bu nedenle şamanı düşündüğümüzde, büyüleyici bir yolculuğa çıkarız: Yolculuğun kendisi, hedefe varmaktan çok daha eğlencelidir; dağa gidiyorsan, dağa giden yol, dağdan; göle gidiyorsan göle giden yol gölden daha güzeldir.

Peki soralım öyleyse şaman ne yapıyor?, diye. Şaman bu-dünyanın doğrusuna başkaldırıyor; bu-dünyanın yanlışı ile bu-dünyanın doğrusunu tedavi etmeye çalışıyor. Tedavide saçmalama yöntemini kullanıyor; doğru denilen şey, duyguları, doğru sonuç üretecek biçimde tetikleyemediği için saçma olana başvuruyor. Karşıtlar birbirinin öğretmeni olduğundan saçma olan, duyguları doğru sonuçlar üretecek biçimde tetikliyor. Anlayacağınız şaman oyun oynuyor: yaşamın asıl saçmalığına uyanmamızı, bunu bir oyun gibi görmemizi ve bu oyunu, bizleri can sıkıntısından kurtaracak biçimde bir yaratıcılıkla gerçekleştirmemizi söylüyor.

Kendisi ölçü alındığında şaman organsız bir bedendir; yardımcı ya da koruyucu ruhları ölçü alındığında ise organlı bir hayvandır: Otla beslenen bir ineğin anladığı kadar ottan, etle beslenen bir aslanın anladığı denli etten anlayabilir artık. Yine şamanın kendisi ölçü alındığında organsız beden ölümden başka bir şey değildir; bu nedenle her hayvan oluş ölme-dirilme eyleminden başka bir şey değildir.

Tıpkı geçmişteki sûfinin durumu gibi: Sûfi bir gölün ya da akarsuyun kıyısında gezinmektedir. Ama ayağı taşa takılır ve suya düşer. Yüzme bilmemektedir; çevrede de hiçbir insan yoktur. Yardım istemek zorundadır; düşünür ve;

–Ey akıl, gel beni kurtar!,der; akıl gelir, onun boğazına sarılır; bir an önce ölsün diye.

Can çekişerek akıldan yakasını kurtaran sûfi, yanlış yaptım, inançtan yardım istemeliydim, der ve;

–Ey inanç gel beni kurtar!,der. İnanç gelir, sûfinin ayaklarlından yakalar, aşağıya doğru çeker; bir an önce ölsün, diye.

Seçeneksiz kalan sûfi, neden hep yanlış yapıyorum, diye sızlanır. Tabi ya; sezgiden yardım istemeliydim, der ve;

–Ey sezgi gel beni kurtar!,der. Sezgi gelir, sûfiye iki yumruk atar; bir an önce ölsün diye.

Bütün umutlarını tüketen sûfi bu kez can havliyle bağırır;

-Ey cahillik, gel beni kurtar!,der. Onun yardım çağrısını duyan cahillik, suya girer ve sûfiyi karaya çıkarır.

Demek ki ilahi ya da dünyasal sistemin-düzenin doğruları, doğru sonuç üretmiyor; karşıtına, yani öğretmenine başvurmak gerekiyor: Şaman da bunu yapıyor: karanlıkta kahkaha atıyor.

Şamanın saçmalık yöntemini uygulayarak ürettiği doğrular nelerdir? Her şeyden önce özgürlüktür: Durağan yaşam bizi üşüttüğünde, şaman içimizi bir ucundan ateşe verir. Yangın bizi tümden kül etmesin diye alevin önünden kaçarız, şamana yoldaş oluruz. Diğer taraftan şamanın esrik yolculuğu, sanal bir yaşam deneyimidir; şamanın bilgisi bu deneyimlerin toplamıdır. Tam da bu nedenle suyun, susayana koşması gibi yolculuk da şamana doğru koşar ve esrik yolculuğun öznesi yapar onu. Artık o, bir seyyahtır.