İran ile ABD, İngiltere, Rusya, Fransa, Çin, Almanya ve AB arasında 2015’te varılan nükleer anlaşma, asla Tahran’ın nükleer programını sona erdirmesine karşılık, İran’a uygulanan yaptırımların kaldırılmasına uzlaşısından ibaret olmadı. Anlaşmayla BM’nin ve Batı’nın İran’a uyguladığı yaptırımlar kaldırılmaya, İran’ın dondurulmuş olan milyarlarca dolar hacmindeki ticari malvarlığına yeniden erişimi sağlanmaya başlandı; Batılı ülkeler uzun yıllardan beri görülmemiş biçimde İran’la diplomatik, ticari ve ekonomik ilişkiler kurmaya yöneldi. Ancak Batı ile İran arasında açılan yeni kapı, Orta Doğu’daki mevcut dengeleri sarstı. İsrail ve Suudi Arabistan bu anlaşmayla adeta ihanete uğramış oldu. Nitekim Obama’nın son döneminde Washington ile hem İsrail’in hem de Körfez ülkelerinin arası açılırken İran’ın Orta Doğu’daki yayılma politikası artacaktı.

Anlaşma 2015’te imzalandı imzalanmasına ama arkasında uzun yıllara uzanan bir müzakere süreci vardı. Ama 2013 yılı, bu müzakerelerin bir karara bağlanmasında belirleyici olacaktı.

21 Ağustos 2013’te Esad rejiminin Doğu Guta’da 1500 kişinin ölümüne yol açan kimyasal saldırısı sonrası, Obama yönetimi 2012’de ilan ettiği ‘kırmızı çizgileri’nin aşılmasını gerekçe göstererek Suriye’ye askeri müdahale için düğmeye bastı; daha doğrusu basmış gibi yaptı. Birbirini müteakip basın açıklamaları, televizyon ekranlarından düşmeyen müdahale planları vs. derken Suriye’nin Şam ve Lazkiye gibi rejimi destekleyen nüfusun yoğun olduğu bölgelerinden kaçış başlamıştı. Ama bir ay dahi geçmeden Obama kararından vazgeçerek, Rusya’nın arabuluculuğunda Suriye rejimiyle kimyasal silahların imha edilmesi yönünde anlaşmaya vardığını açıkladı. Aynı duyuruda ilk kez İran’la da nükleer anlaşma için masada olduklarını kamuoyuna duyurdu.

Aradan geçen zaman içinde Suriye’de çok kez kimyasal silah kullanıldı. Gözlemci raporlarına göre rejim, kimyasal silahları tamamen yok etme anlaşmasına uymadı. Eylül’de yayımlanan BM Savaş Suçları İzleme Raporu’na göre rejim o günden bugüne en az 26 kimyasal saldırı daha gerçekleştirdi.

Obama yönetimi, Suriye’yle kimyasal silahlar ve İran’la nükleer faaliyetleri için anlaşmaya yönelirken, Suriye’deki vekalet savaşı, DAEŞ gibi korkunç bir terör örgütünü büyüyüp gürbüzleştirdi. Irak’ın mezhepçi politikaları da DAEŞ’i daha da güçlendirdi. Obama yönetimi “DAEŞ’le mücadele”planına odaklanırken İran bölgedeki etkisini artırmayı sürdürdü. Ağustos 2013’te Mahmud Ahmedinejad’ın yerine Hasan Ruhani gibi ‘reformist’bilinen bir isim İran’da Cumhurbaşkanı oldu olmasına ama, Devrim Muhafızları Komutanı Kasım Süleymani gibi isimlerin bölgedeki nüfuzunda ya da İran’ın yayılmacı politikasında değişiklik olmadı.

Obama yönetiminin liberal demokratlar tarafından yenilikçi, cesur ve başarılı bulunan politikaları, sadece Orta Doğu’da değil dünyada da dengelerin sarsılmasına neden oldu; Suriye’de olanlar Suriye’de, Irak’ta olanlar Irak’ta kalmadı; sonunda bundan ABD de nasibini aldı. “Olmaz, olamaz” denilen Donald Trump, yükselen yabancı düşmanlığı, İslamofobi ve küreselleşme karşıtlığı sonucunda başkan oldu.

Trump, Başkan olduğundan beri ABD’nin yerleşik düzeniyle girdiği mücadele nedeniyle dış politikaya dair vaatlerinin bir kısmından geri adım atmış olsa da, ABD-İsrail ve ABD-Suudi Arabistan ilişkilerini yeniden eski haline döndürmek için gözle görülür adımlar attı. Bunun yanı sıra, iki ülkeyi de memnun edecek şekilde İran’a yönelik tehdit algısını bir süredir yükseltiyordu. Ayrıca bu politikaları, Pentagon’un İran’ı tehdit olarak görmekten vazgeçmeyen generalleri tarafından da benimseniyordu.

Bu nedenle, Trump’ın Cuma günü açıkladığı üzere İran nükleer anlaşmasından çekilerek topu Kongre’ye atmasını, Paris İklim Anlaşması’ndan ya da UNESCO’dan çekilmesi ile denk tutarak okumamakta fayda var. Çünkü İran’la varılan nükleer anlaşma, yazının başında da ifade ettiğim gibi hiç bir zaman tek başına nükleer anlaşmadan ibaret olmadı. Trump’ın geçen ay BM Genel Kurulu’ndaki İran’a yönelik sert ifadelerinden çok daha önce, İran’a karşı sertleşeceğinin emareleri Suriye ve Irak’ta gözlemlenebiliyordu.

15 Haziran tarihli “ABD ve İran Suriye-Irak sınırında karşı karşıya”başlıklı yazımda, ilkbaharda Suriye, Irak ve Ürdün sınırları üçgeninde yaşanan gelişmeler, Rakka operasyonu sonrası Suriye’de yeni kritik çatışma bölgesinin Deyrezzor, Ebu Kamal ve Tanf çevresi olacağını, burada ABD’nin kara gücü olarak desteklediği Suriye Demokratik Güçleri’ni (SDG) domine eden PKK/PYD terör örgütüyle sayılarını her geçen gün artırdığı Arap güçlerini, rejim güçleri ve İran destekli milislere karşı kullanabileceğini değerlendirmiştim. Bugün Deyrezzor, PKK ve Suriye rejiminin sözde DAEŞ’le savaştığı ama aslında birbirleriyle yarıştığı bir mücadele alanına dönmüş durumda. Tartışmalı Kuzey Irak referandumu sonrası Kerkük’teki gerilim, Tuzhurmatu’da Peşmerge ile Haşdi Şabi arasında başlayan çatışmaları da, Suriye ve Irak’ta olan biteni birbirinden ayrı değerlendiremeyeceğimiz için, bu tabloya eklemek gerek. Trump’ın Cuma günü, Hazine Bakanlığı’nı Devrim Muhafızlarına daha ileri yaptırımlar getirmesi konusunda yetkilendirdiğini açıklamasını da eklersek herhalde tablo tamamlanmış olur.

Maalesef geçen yıl Musul operasyonunun arifesinde bu köşede öngördüğümüz noktaya gelmiş bulunuyoruz. Musul ve Rakkaoperasyonları sonrası bölgede bir Kürt-(Şii) Arap çatışması olacak demiştik; arkasında da ABD’nin İran’a yeni (aslında eski) agresif politikası yatacak. Buna İsrail’in Barzani yönetimine referandumda verdiği açık desteği, ve hatta Hizbullah’ın Lübnan’da bu kadar güç kazanmasına izin vermeyecek olan İsrail’in üç vakte kadar o bölgede bir hamle yapacağı öngörüsünü katarsak, Obama sonrası ABD’nin de bölgenin de eski kodlarına döndüğünü söyleyebiliriz. Aradan geçen zaman, büyük politika değişiklikleri ve milyonlarca hayatın trajik biçimde değişmesinin ardından aslında değişen tek şey, paramparça edilmiş bir Irak’a parçalanmış bir Suriye’nin katılması ve bölgede bir Kürt devleti’ kurma projesinin iyice belirginleşmiş olması.

İran, kendi savaştığı yerlere Rusların egemen olacağını, ABD’nin eski kodlarına döneceğini, İsrail’in asla vazgeçmeyeceğini, olacakların Türkiye’yi ama aynı zamanda kendini de vuracağını bilse yine aynı şekilde davranır mıydı acaba?