Ancak bu sevinç hiçbir yerde fazla uzun sürmedi. İttihatçı zihniyet çok geçmeden kendini ortaya koydu. Memleket içinde de, dışında da, II. Meşrutiyet’in demokrasi ve onunla birlikte anılan birtakım şeylerle herhangi bir ilgisi olmadığı anlaşıldı. Ama yıllar birbirini izledikçe, bu on yıllık fatura kabardıkça kabardı. Dümeninde İttihat ve Terakki’nin durduğu Osmanlı devleti, Batı’nın ya da liberal Batı’nın gözünde bir “korsan” ya da “haydut” devlet kılığına büründü. Adana’da binlerce Ermeni’nin öldürülmesi, Ege’den komitacılık yöntemleriyle toprak sahibi Rumlar’ın kaçırılması... derken... 1915...

Liberal Batı, 19. yüzyılın son yıllarında gene binlerce Ermeni’nin öldürülmesine göz yumduğu, göz yummaktan öte, bu kıyımı kuvvetli bir ihtimalle teşvik ettiği için, Abdülhamid’e çok kötü gözle bakıyordu. Ama onu tahtından indiren “Hürriyet Kahramanları” cinayette, kıyımda, yasadışı uygulamalar ve baskılarda Abdülhamid’in masum bir çocuk gibi görünmesine yol açmışlardı. Savaş sırasında, Gladstone’un Liberal Partisi iktidardaydı. Asquith, Grey, Lloyd George gibi adamların bu kanlı olaylardan sorumlu bir devlete veya siyasî örgüte sevgi duyacak hâlleri yoktu. Almanya’yı da, Osmanlı erkânını da, savaş suçu işlemekten yargılamaya kararlıydılar da. Nitekim başladılar, ama olayların beklemedikleri şekiller almaya başlaması üzerine, arkasını getiremediler. İttihatçılar’dan ellerine geçirebildiklerini Malta’da toplamaya girişmeleri bu kararlarının sonucuydu.

Ancak Ankara’da beklemedikleri direniş başlamış ve gene hiç beklemedikleri kadar dişli çıkmıştı. Britanya’da gözü kapalı bir Yunanistan koruyuculuğu politikasını eleştirenler vardı; çünkü arada bir 1917 Devrimi gerçekleşmiş, Rusya’da Komünist rejim kurulmuştu. Arada “tampon” işlevi görecek birilerinin bulunması yararlı bir durumsa, bu “birileri”nin Yunanlar değil de Türkler olmasının daha akıl kârı olduğunu savunanlar vardı.

Mustafa Kemal’in açıkça “Batıcı” bir tavır alması ve bunu göstermesi, Avrupa’nın karar merkezlerinde ve Amerika’da “savaş suçu” vb. davaları gündemde fazla tutmamaktan yana olanların elini güçlendirdi. İttihat ve Terakki’nin görünmesiyle ortalığı kaplayan ama uzun ömürlü olmayan iyimserlik Türkiye’nin olumlu bir gelişme seyri izleyeceği inancı yeniden yeşerdi. Mustafa Kemal, İttihatçı önderlerden hiç hoşlanmadığını saklamıyordu. Mübadele gibi tatsız olaylar da gerekli disiplin içinde vandalizme taviz vermeden yürütüldü. Yeni kurulan Cumhuriyet devletinin bir “haydut-devlet” olmadığı kanısı pekişti.

Bir zaman sonra, İkinci Dünya Savaşı’nın ertesinde, ortak Komünizm tehdidi”ne karşı, ilişkiler, aynı askerî ittifak içinde yer alma derecesinde düzeldi.

Türkiye’de olan her şey, Batı’nın hoşuna gidiyor muydu? Örneğin savaş yıllarının çarpıcı olayı, Varlık Vergisi, Batı’nın onaylayacağı bir şey miydi? Değildi tabii ama, “reel-politik”.

Bu yıllar boyunca Türkiye’nin en büyük yardımcısı Komünizm ve Sovyetler Birliği oldu. Orada o “tehdit” durdukça, Batı, Türkiye’nin çeşitli davranışları karşısında ses etmedi; “anlayış” gösterdi. Amerikan yönetimi uzaklardaki bu müttefikini pek sevdi. Halkının uzun boylu paylaşmadığı bir sevgiydi bu. Avrupa ise “anlayış” gösterdi ama sevgi falan göstermedi.

Yarın da bu son döneme bakalım.