Birbirini izleyen bu yazılar “lumpenleşme” tesbitinden başlamıştı. “Lumpenleşme”, bugün de var mı Türkiye’de? Bence var ve daha epey zaman devam edecek. Ama “lumpenleşme” kendi “altın çağ”ını yaşadı, duruldu, bir süredir inişe geçti.

“Lumpen” kavramının karşıtı “elit”... Peki, Türkiye’de “elit” ne durumda?

Böyle nitelemelerin toplumdaki yerini ölçmek çok zor bir iştir. Çok “nesnel” de olamaz. Herkesin “elit” kavramından anladığı farklı.

Kendi anladıklarım çerçevesinde Türkiye’de “elit” bir kesimin durumunun çok parlak olduğu kanısında değilim (“durum” derken, basit bir şeyi, “varolma”yı kastediyorum): ama çok “perişan” olduğunu da düşünmüyorum. Dediğim gibi, ölçümü, sayımı son derece zor; ama bir “cesur tahmin” olarak, yarım milyondan belki de iki milyona kadar yükselebilecek, dünyanın neresine gitse, iş bulabilecek ve üstlendiği işi başarıyla yapacak “Türkiye yurttaşı” olduğunu sanıyorum. Belki daha çok tekniğin, teknolojinin ağır bastığı alanlarda ama yalnız oralarda da değil. Tamam, Orhan Pamuk Nobel aldı ve bu anlatmaya çalıştığım durum için iyi bir gösterge. Ama Orhan Pamuk Türkiye’nin “tek iyi yazarı” değil. Hâlen sağ ve yakınlarda ölmüş birçok iyi Türk yazarı var. İyi ressam var. İlhan Koman gibi heykelci, ama Gazi Yaşargil gibi cerrah ya da Ahmet Ertegün gibi müzik uzmanı var.

“Belki daha çok teknoloji” dedim. Evet, çünkü iş insan işlerine, toplum bilimlerine gelince, “Türk olma”nın dezavantajları ortaya çıkmaya başlıyor. Bakıyorsunuz, dünya çapında bir deprem uzmanı, tarih, siyaset vb. konuşmaya başlayınca, ortaya bir garabet çıkıyor. “Türk ‘hümanist’i” diyorlar; inanılmaz bir milliyetçiyle, üstelik de üzerinde konuştuğu (uzmanlık alanı olmayan) konu üzerinde tamamen cahil biriyle karşılaşıyoruz. Buna rağmen, “beşerî” bilimler alanında da azımsanmayacak kadar çok sayıda “nitelikli” insanımız var ve şu dönemde bunlar hızla çoğalıyor.

Paranoya, şizoid zihin, ne yazık ki vardır; bir insan hâlidir. Ama kalıcı bir insanlık hâli değildir. Türkiye “Cumhuriyeti”nde, insanlar uzun zaman, “aydın” olabilmek için, zihinlerinin, akıllarının bir kısmını devlete rehin bırakmak zorunda kaldılar. Değindiğim örnekler bu keyfiyetin örnekleri. Onların da sayısı bayağı çok.

Sonuç olarak, sayısını, oranını kestirmekte güçlük çektiğim bu insanlar, dediğim gibi, dünyanın her yerinde başarılı olabilirler bunun tek istisnası Türkiye’de siyaset yapısı ve parlamento olabilir, çünkü orada hâlâ o eski (arkaik, anakronik) “Türk millî ideolojisi” egemen.

Bu, bir yandan, dediğim türden insanların toplum içindeki oranını azaltan bir etken. Düşünün, hâlâ geçerli olan eğitim sistemi, bütün o “....Türk varlığına armağan olsun” edebiyatlarıyla, ezber dayatmalarıyla, ne kadar da çok zekânın gelişmesine engel oluyordur. Sistem böyle olmasaydı sağdan soldan dehalar mı fışkıracaktı, diye sorabilirsiniz. Hayır, fışkırmayacaktı. Çünkü, “deha” diye bir şey varsa, sistem ne olursa olsun, o fışkırıyor. Belki “dumura uğratılan” da oluyordur, ama onların sayısının çok olduğunu sanmıyorum. Ama sistem, genel ortalamayı düşürüyor. Bu da, ortalamanın üstüne çıkma potansiyeli taşıyanlarda olumsuz etki yaratıyor.

Bir başka açıdan baktığınızda, sistemin getirdiği ve ürettiği bu gerçekten vasat (vasatlaştırılmış) zihin yapısı, onunla yaşamaya razı olmayanlar üzerinde ciddi kamçılayıcı bir etki de yaratıyor olabilir. Yani, şu paradoksal durumu söylüyorum: ortalamayı aşağıda tutuyor, zeki, kültürlü, özgür düşünceli ve yaratıcı insan sayısını olabileceğinden aşağıda tutuyor; ama sistemin empoze ettiklerini kabullenmemekte karalı olanlara da, girdikleri mücadele nedeniyle, her türlü yeteneklerini geliştirmelerine imkân sağlıyor sırf, bu “ortalama”lıkla mücadele etmeye zorladığı için. Kolay değil, bu ülkede “bağımsız aydın” olmak. Sürekli mücadele içinde olacaksınız, düzene karşı, ama aynı zamanda düzene düzenin mantığı içinde muhalefet edenlere karşı.