Terör dalga dalga yayılıyor. Manchester'daki saldırı bu dalganın en sarsıcı ayaklarından birisini oluşturuyor. Olay yeterince dramatik. Bir konsere katılan onlarca çocuk ölüyor. Onlarcası da yaralanıyor. Kaatil de aşağı yukarı çocuk sayılacak yaştaki bir Libyalı. Neresinden baksak, “korkunç" bir olay.. Hedefte elbette “İslâmî terör" ve onun en büyük odağı olarak görülen DAEŞ var.

Ama aslında olay bu kadar basit değil. Belirgin bir haklı davâ adına, bütün yollar kapandıktan sonra isyân ve şiddet hâline geçmenin -ahlâkî düzlemde çok tartışılsa da- bir noktada haklı gösterilebilecek bir tarafı olurdu. Savaşanların önünde sonunda haklı amaçlar için savaştığı varsayılabilirdi. 19 ve 20. asırda, en septik zihinlerde bile ulusal veyâ sınıfsal düzeydeki pek çok “kurtuluş" savaşını mâkûl bir tarafı olabileceği varsayımı mevcûttu.

Anlaşılmayan şey şuydu: Modern kapitâl dünyâ, kaynağı ister siyâset, ister mâliye olsun, “iktidârın" nesneleşerek ve cümle târihsel stokları “nesneleştirerek" kendisini pekiştirmesi olmuştur. Bir misâl verelim: Devlet târihsel bir çıktıdır. Ama modern devlet, gelenekselden çok farklı olarak, devletin en yüksek düzeyde nesneleşmesini ve nesneleştirici bir kapasite kazanmasını ifâde eder. Başka bir misâl: Servet de târihsel bir çıktıdır. Ama “sermâye", servet târihinin en nesnel formudur. Servetin nesneleşmesini ve nesneleştirici kapasitesini ifâde eder.

Nesneleşmek ve nesneleştirici etki kapasitesi kazanmak, modern dünyâ târihinin en başta gelen niteliğidir. Burada özellikle ikinci etkiyi biraz açmak gerekebilir. Meselâ şu soruyu sormak faydalıdır: Pekiyi her şeyin nesneleştiği ve her şeyin nesneleştirildiği bir dünyâda, öznelliğe ne oldu? Meselâ ahlâk, irâde ve duygular? Cevâbı gecikmeden verelim: Onlar da bundan lâyıkınca nasibini aldı. Sermâye ve iktidâr ilişkilerine girdikçe bunların, meselâ geleneksel dünyâdaki görece bağımsızlıkları da ortadan kalktı. Ya maddîleşme ve eşyâlaşma sürecine dâhil oldular veyâ uçucu hattâ hastalıklı formlar kazandılar. Sanatın nesneleştirlmesi ve eşyâlaştırılması ilk bacağa; romantizm ve deliliğin ise patolojik kategorilere indirgenmesi de ikinci bacağa misâl verilebilir.

Sistem, nihâyetinde iktidar ilişkilerinin, teknoloji başta olmak üzere besleyici diğer unsurlarla birlikte belli bir nesnellik kıvamında dengeye gelmesine karşılık geliyor. Veri bir sistemin gücü ve dayanıklılığı da, sistem-karşıtı her gelişmeyi sisteme dâhil etme kapasitesi kazanmasına dayalı olarak ölçülüyor. Kapitâl-Dünyâ bunu başarıyla yapıyor. Wallerstein ve çalışma arkadaşları, mukayeseli târihsel düzlemde, sistemin, sistem-karşıtı hareketleri her defâsında nasıl da massedebileceğini gösterdi. Terör de bundan kopuk değil. Terör eylemlerini terörist örgütlerle özdeşleştirmek artık içi boş bir varsayım mertebesindedir. Gelin görün ki, kamuoyları olarak tanımlanan kürelerde bu içi boş varsayım sıklıkla kullanılıyor. Bunu da kamuoylarının sistemin nasıl da massedebileceğine bir ispat olarak kullanabiliriz.

Karatani'nin çok yerinde vurguladığı gibi; târihsel süreçleri; “devlet", “sermâye" ve “ulus" arasındaki ilişkiler tâyin ediyor. Bu ilişkiler ise en az iki düzeyde son derecede gerilimli. Hem “devlet" hem de “sermâye" en başta kendi birikim süreçlerinde “kendi içinde" ağır bir seviyede sorunlu. Bu yetmiyormuş gibi, kendi aralarında da sorunlu. Garip olan şu: gerek “devlet", gerek “sermâye" nesnel bir birikimin ürünü; “ulus" ise bu üçlü arasında en gevşek formasyon. Dolayısıyla siyâsette en gözlenebilir olan ulusların krizleri. Ama buna aldanmamak ve daha derin bağları gözden kaçırmamak lâzım.

Terörün yol haritasını anlamlandırmak için, elyevm, dünyâda sermâyenin ve devletin hegemonik merkezlerden periferiye doğru nasıl çatıştığını dikkâte almak gerekiyor. O zaman bâzı şeyler zihnimizde yerli yerine oturabiliyor.

Not: Bir önceki yazımda “Yaralı Bilinç" kitabının yazarı olarak Abdoullah Laroui'yi işâret etmiştim. Doğrusu Darius Shayegan olacaktı. Düzeltir; dalgınlığım için özür dilerim.