Gramci’ye[i] göre belirli bir partinin tarihi, belirli bir sosyal grubun ve kültürün tarihidir. Bir parti hakkında konuşurken, aynı zamanda güveni sadakati ve disiplini ile liderini izlemiş, eleştirmiş ya da yalnız bırakmış insanlar hakkında konuştuğunuzu da bilmeniz gerekir. Yani mevcut durumda partilerin içinde bulunduğu durum, içinden çıktıkları toplum hakkında da sonuçta da bir fikir verir.

Güçler ayrılığının yaşandığı çok partili demokratik yapılarda devlet başkanı partiler üstü ağırlığa sahiptir. Bu tür demokratik yapıları işleten partilerde de ülke yönetimindekine benzer ilişkiler kurulur. Parti genel başkanı parti ideolojisini, tüzel kişiliğini, özgünlüğünü, ağırlığını temsil eder, aynı zamanda parti içindeki gruplar karşısında hakem rolü üstlenir. Parti işlerinin sağlıklı yürümesinden asıl sorumlu olan genel sekreter ile başkan yardımcılarıdır.

Lider moral üstünlüğü temsil etme yolu ile parti içindeki dinamik dengeyi gözetir. Parti içi olumlu havayı, moral üstünlüğü korumaktan, siyasal gündemi belirleyici politikalar üretmekten sorumludur.

Demokratik toplumlarda aynı zamanda partiler, topluma yönetici ve lider yetiştiren teorik ve uygulamalı birer okul işlevi görürler. İyi yöneticiler, liderler partideki bu işbölümü, sorumluluk/yetki paylaşımı, iletişim, planlama, koordinasyon, değerlendirme ve denetleme süreçleri içinde yetişirler.

Bir ülkenin siyasal yaşamına tek bir parti, totaliter bir yapı hâkimse bütün bu yapı ve işleyişler birer birer anlamlarını yitirirler. Totaliter parti elinde çoğu kez “devlet”, “millet” kavramlarının göklere çıkartıldığına tanık oluruz. Oysa böyle bir organizasyon elinde toplumsal yapı zayıflar. Sistemde karmaşayı ortaya çıkaracak öncüller derinden derine birikmeye başlarlar. Çünkü sistemde değişimi istikrar içinde sürdürmeyi sağlayacak dinamik denge arayışı, yerini statik denge yönünde zorlamaya bırakmıştır.

Çevredeki küçük yapılarda reise rakip çıkabilecek, lider özellikler gösterenler hemen bünyeye katılır. Bu mümkün değilse düşmanlaştırılır. Ceza evleri, sürgünler, yargılama politikaları bunun için vardırlar. Böylece totaliter yapıyı ayakta tutan parti ve bu partinin merkezinde yer aldığı siyasal kurumsal yapı sürekli izleyen, yeri geldiğinde gerekli müdahalelerde bulunmaya hazır bir çeşit polis örgütü haline dönüşmeye başlar.

Talimat reisten gelir. Talimatın gereğini eksiksiz yerine getiren, biat etmiş, korunma talep etmiş aktörler yapıda kilit yerlere getirilirler. Her parti aktivisti artık bir çeşit “memur” haline gelmiştir. Onlardan bağımsız düşünme, yaratıcılık, gerektiğinde risk alma gibi özellikler geliştirmeleri istenmez. Dahası bunlar, liderin iradesi dışında “racon kesme” olarak değerlendirilebilecek tehlikeli işlerdir.

Her siyasi örgütlenme bir yandan geçmişteki kültür/bilgi birikimine, geleneğe yaslanmalı, diğer yandan geleceğe yönelmiş bir “devamlılığı” ifade etmelidir. Bir siyasi yapılaşmayı ayakta tutacak olan budur.

Oysa totaliter parti ne kadar geçmişle övünüyor, onu yaşatıyor görünse de sonuçta reis kural tanımaz. Tek bir yetke vardır o da zaten elindedir. Parti, liderinin mevcut duruma uygun manevralarını takip etmek zorundadır. Edemiyorsa orada deyim yerindeyse bir çeşit “metal yorgunluğu” ortaya çıkar.

Elbette bir ilin ihtiyaçlarına uygun çalışmadığı, o il ya da ilçeye karşı sorumluluklarını yerine getirmediği için bir belediye başkanının görevine, o belediyenin meclis üyeleri son verebilmelidir. Ya da mecliste desteğini yitirdiği için belediye başkanı istifa edebilir. Bunlar demokratik işleyişin göstergeleridir. Ama meclis üyeleri, reis o ilden beklediği desteği bulamadı, bundan sorumlu tuttu diye başkanı değişiyorlarsa, artık orada başka bir mekanizma söz konusudur.   

Böyle bir mekanizma içinde lider yetişmez. Bundan yüz yıl kadar önce Prens Sabahattin’in dediği gibi olsa olsa bu mekanizma “hamisinin istediği şekle girmeye mecbur düşkünleri” yetiştirir.[ii]

Lider dediğin atamayla gelmez. Demokratik siyaset içinde insanlara öncülük edebildiğini, yol gösterebildiğini, yönetebildiğini göstermesi gerekir. İnsanların onayını alması gerekir. Bunun için gelişmeye ve öğrenmeye açık, objektif, bağımsız ve tarafsız davranabilmeli ve kararlı olmalıdır. Kararları mümkün olduğunca çevresindekileri işin içine katarak alabilmelidir. Ama lider gerektiğinde risk de alır. Böyle bir lider ancak, siyasetin demokratik bir mekanizmaya emanet edildiği yerde yetişir.

Lider siyasetçinin öncelikle bir arzusu, bu arzuya denk düşen tutkusu olmalıdır. Aynı zamanda bu arzuyu gerçekleştirebilecek öngörüleri ve öngörülerini hayata geçirebilecek programı olmalıdır.

Geçmişi değerlendirmeden, şimdinin gelecekte yaratabileceği durumlar üzerinde gerekli tespitleri yapmadan geleceğe dönük bir öngörü ve program oluşturulamaz. Bunun için geçmişinizle barışık olmalısınız, geçmişin birikiminden yararlanabilmelisiniz. Ama öte yandan geçmişten gelen ayağınızdaki prangaları kırabilecek bir iradeye ve kararlılığa da sahip