Halil Berktay dün (11 ocak çarşamba) programımı açıklamaya davet etti. Bu noktaya geleceğimi söylemiştim, ama sabredememiş anlaşılan: “temiz ve bozulmamış sosyalizm programın nedir” diye soruyor.

Ama bugün de (12 ocak perşembe) bir yazısı yayımlandı Halil’in ve burada benim işimi kolaylaştıran bazı önemli şeyler söylüyor.

Şöyle: “teorik bakımdan sosyalizme özgü sayabileceğim... unsur var mı” diye sormuştu –haklı olarak. Bugünse böyle şeylerin dünyada iyiden iyiye azaldığını anlatmış. Yerinde bir örnekle, şimdi geçmişte kalmış belli başlı sanat akımlarını sayıyor, “fauvism”, “futurism” vb; “Her biri yepyeni bir vizyon getirmek iddiasındaydı” diyor; “‘doğru’ sanatın kendisi olduğunu öne sürüyor, hattâ bu doğrultuda manifestolar yayınlıyordu.”

“Fakat zamanla ne oldu? Bu ‘akım’ veya ‘grup’ veya ‘ekol’ler dönemi genel olarak kapandı; dar mezhepçilik yerine belirgin bir geniş meşreplilik, bir enternasyonal stil hâkim oldu (‘Mutfak’lar da ayrıyken, malûm, şimdi yemek alanında bile bir ‘füzyon’ cuisine: doğdu).”

Evet, ben de bu program konusuna başlayabilmek için, önce bu minvalde bir girizgâh yapmaya karar vermiştim. Sabah baktım ki Halil benim aklıma gelenlerden daha iyi (siyaset dışı alanlardan olması özellikle iyi) örneklerle sorunu anlatmış. “Sosyalizme özgü” demek onun için bayağı güçleşmişti. Dünyanın sorunları üç aşağı beş yukarı aynı; alınan tedbirlerde öyle. Onun için, “Devrim yapacağım. Kapitalizmin içinde yer alanları iki gün içinde kurşuna dizeceğim. Üçüncü gün özel mülkiyeti lağvedeceğim” tarzında bir “ program” düşünmüyorsan, önerilerin de büyük ölçüde “karma” denecek öneriler olacaktır.

Bunların içinde bir de tarihîlik sorunu, konusu var. Biz sosyalistlerin tarihinde “sekiz saatlik işgünü” olayı vardır, değil mi? Bunun mücadelesinde kan döküldü, insanlar idam edildi. Şimdi 1 Mayıs kutlanırken bunları da anmış oluyoruz. Ama bugün bir “burjuva politikacı” çıkıp da “1 Mayıs zararlıdır, yasaklanmalıdır” diye konuşabilir mi? Türkiye bile “Bahar Bayramı” demekten vazgeçip “ İşçi Bayramı” demeye razı oldu.

Bunun gibi yığınla “kapitalizm” uygulaması var ki sosyalist muhalefetin mücadelesi sonucu bugün aldığı biçimi almıştır. Onun için, yalnız sosyalizme özgü tedbirler içeren bir program yazmak mümkün değildir, ama yalnız kapitalist mantığa (19. yüzyılda tecelli ettiği biçimde) uygun bir program yazmak da eşit derecede imkânsızdır.

“Program” gibi bir konuya bugünden giremeyeceğim anlaşıldı, çünkü şimdiden yer kalmadı. Ama bu başlı başına önemli bir konuydu. Bu tartışmaya girmeden önceydi, sanıyorum, ama çok eskiden de değil, “çelişki” kavramı üstüne, Marksistler’in “antagonist çelişki” ısrarı üstüne yazmıştım. Bizim “çelişki” diye adlandırdığımız bu toplumsal-tarihî durumların antagonist –olan/olmayan diye ayrılamayacağını, tüzel olarak antagonistik –olan/olmayan diye bir şey olmadığını söylemiştim. “Çelişki” dediğimiz bu durumlar vardır, ne gibi gelişmeler gösterecekleri, nasıl sıralanacakları vb. “üst-belirlenme” dediğimiz toplam etkiye göre biçimlenir. Nicedir, üst-belirlenme, şiddete, kutuplaşmaya, patlamaya, doğru işlemiyor. Halil Berktay’ın sanat alanından ya da mutfaktan verdiği örnekler bu nedenle böyle oluyor (böyle değilken böyle oldular). Bu da Ahmet’in, Mehmet’in iradesi sonucu böyle olmuyor. Global “trend”ler böyle işliyor, böyle yollar açıyor. Bunu değiştirmesi de Ahmet’in, Mehmet’in elinde değil.

Dolayısıyla bu “program” konusunda da, sorun, farklı kampların apayrı öneriler sunması, birinin kıpkızıl, öbürünün masmavi olması yolunda biçimlenmiyor. Belki bu gibi “karşıt” kabul edilecek programların önemli kısımları kâğıt üstünde bakıldığında örtüşebilir de. Onun için sorun bir vurgusorunu; vurgu da, son analizde bir toplum tasavvuru’na bağlı.

Bu “tasavvur”un “vade”leri olmak zorunda. Benim programıma hayat veren tasavvur, bir “vade”de sınıfların çözüldüğü ve sönümlendiği bir dünya görüşünden besleniyordur. Ama bu, “program”da, “Biz iktidar olunca sınıflar yasaklanacaktır” türünden maddeler olmasına yol açmaz. Programdaki birçok şey yapıldığında o tür bir topluma doğru evrilmenin yolu açılır, tutarlılık, sistematiklik gibi şeylere de bu gözle bakmalıdır.

Bu program konusunun ucu bucağı yok. Herhalde epey bir günümüz bunun tartışmasıyla geçecek.