Uluslar üstü tekeller eliyle yenidünya düzeni tasarımının akıl hocasıHuntington, Rusya, Meksika, Türkiye gibi ülkeleri “bölünmüş ülke” olarak tanımlıyor. Buna kanıt olarak da geçmişte Demirel ve Özal, günümüzde ise Erdoğan tarafından sıkça dille getirilen “Biz doğu ile Batı arasında köprüyüz” ifadesini gösteriyor. Öyle ya gerçekten köprü isen bu bir ayağının Batı’da bir ayağının Doğu’da olduğunu, yani medeniyet bakımından bölünmüş olduğunu gösterir.

II. Meşrutiyet’ten itibaren İslamlaşmanın yerine Uluslaşma konduğunda, yani İslami gelenekten uzaklaşıldığı ölçüde Batılılaşma yolunda yürünebileceği böylece uluslaşmanın tamamlanabileceği ön görülmüştü. Hâlbuki Batı, kapitalizmin damgasını vurduğu esas karakteri; pazar birliğini sağlamaya dönük çaba içinde, serbest rekabet, liberal ekonomi koşullarında siyasal, örgütsel, kültürel yapılanmasını tamamlayarak buldu.  Bunun için de olağan üstü bir bedel ödedi. Parlamento (yani uzlaşmak için yapı), demokrasi, sosyal devlet, toplu sözleşme düzeni, sivil toplum gibi Batı medeniyeti ile özdeşleşen değerler ve örgütsel yapılar; son derece sert çatışmalar içinde başka türlü olunamayacağı bir noktada kapitalist bencillik, mülkiyetin kutsallığı ve pragmatizm temelinde gelişen bir tür uzlaşma kültürü içinde ortaya çıktı.

Fakat tam da Batı medeniyeti içinde kutsallaştırılan, bu medeniyetin temel bileşeni olan çıkarlara ve mülkiyete sahip çıkma geleneği; bugün içine sürüklenilen yeni ekonomik, siyasal bunalımda çözüme dönük bir uzlaşma üretemiyor. Bir iki yıldır iktisatçıların “geliyor” dediği ekonomik bunalım sonunda Avrupa’nın kapısını çaldı. Fakat kendi dışındakilere tepeden bakan bu medeniyet Euro’yu, siyasi birliği kurtaracak kolektif bir iradeyi bir türlü ortaya çıkaramıyor. Çünkü geleneğinde bireysel çıkarları aşıp bütüncü düşünme alışkanlığı yok.

Huntington aslında Batı için çıkış yolunu da gösteriyor. Batı’ya diğer medeniyetleri kendi dışınızda tutun diyor, onlara demokrasi götürmeye uğraşmayın; aradaki gerilimi kaosu yöneterek kendi sorunlarınızın üstesinden gelebilirsiniz diyor.

Huntington bölünmüş medeniyetlere ise, iki arada bir derede yaşamaktansa özünüze geri dönün diyor. Yani demokrasi, güçler ayrılığı, katılımcılık, hukukilik, sosyal devlet, sivil toplum, toplu sözleşeme hakkı gibi değerleri içselleştirmek için uğraşmayın diyor. Batı’dan farklı olma duygusuyla kendinizi tanımlamaya, despotik yöneticilerinize boyun eğmeye devam edin diyor. Bırakın Batı üstünlüğünü ranta dönüştürüp, sizin yaşama alanınızı dolaylı yönden belirlemeyi sürdürsün demeye getiriyor. ABD, Batı dışı topluluklar içinde faaliyet göstermek kaydı ile ılımlı İslam’ı, cemaatleri bu yüzden destekliyor. Fakat bu hareketlerin giderek başına bela olabileceklerini de biliyor. Bu yüzden bunları kontrol altında tutmaya da özel önem veriyor.[*]

Huntington’un bölünmüş ülkeler diye tanımladığı “kalkınmakta olan” ülkeler ise Huntington’u doğrularcasına (Medeniyetler Çatışması’nı 96’da yazmıştı) bunları söylediği 1996’dan buyana hala “köprü” rolü üstlenmekte devam ediyorlar. Çünkü bu ülkeler güçler ayrılığı, demokrasi, hukukilik, katılımcılık; yani sosyal devlet, güçlü sivil toplum, serbest toplu sözleşme, temsili siyaset gibi çağdaş devlet olmanın gerektirdiği yeni standartları bir türlü üretemiyorlar.  Süreci taşıyan kurtarıcı irade, sorunları hep despotik, merkeziyetçi ve elit devşirmeye dayalı gelenek ile çözmeye çalışıyor.

II. Meşrutiyet’te süreci ele geçiren pozitivist gelenek İslami geleneği baskı altında tutup uluslaşma yoluyla Batılılaşmaya çalıştı. Fakat kolektif iradeyi elinde tutan asker sivil bürokrat elit ülkeyi köprüleştirmenin ötesine geçiremedi. Yönetenlerin rant devşirme hevesleri ülkeyi çöküşün eşiğine getirdi. Terör, devlet terörü, faili meçhuller, derin devlet provokasyonları bir yandan, banker ve banka hortumcuları, kamusal alan soyguncuları bir yandan ülke güven içinde yaşanamayacak bir hale, umutsuz hale getirildi, zayıflatıldı.

Baskı altında tutulan İslami gelenek, uluslaşmanın yerine İslamileşmeyi geçirerek sürece müdahale etti. Çevrede yer alan liberal demokrat, ilerici ve solcu aydınlar da, günlük yaşamın iyileştirilmesi ile ilgilenen geniş yığınlar da demokratikleşme,  normalleşme, terörün sona ermesi, sosyal barış ve ekonomik iyileşme yolunda umutlandı. 

Ancak devleti eline geçiren yeni gelenekçiler giderek yeni tutucular haline dönüştüler. Huntington’u haklı çıkarırcasına, sosyal barış, hukukilik, güçler aykırılığı, demokratikleşme, serbest toplu sözleşme, sivil toplumu güçlendirme, kamuyu ademi merkeziyetçi bir biçimde katılımcılık temelinde yeniden örgütleme boyutlarında kendilerine bağlanan umutları boşa çıkardılar.

Devletçi, milliyetçi gelenekle uzlaşmaya, bu geleneği İslami tarzda yeniden yorumlamaya yöneldiler. Erdoğan yeni dönemde kendini başkan seçtirme, ipleri elinde tutacak yeni bir merkeziyetçi yapı kurma peşinde. Tıpkı bölünmüş diğer ülke Rusya’da Putin’in yaptığını, farklı bir eğilim içinde Türkiye’de yapmaya çalışıyor. Yeni anayasaya olan ilgiliyi bu sürece devşirerek süreci yönetmeyi deniyor. Mevcut durumdaki sürdürülemezliği merkeziyetçi gelenek içinde sürdürülebilir hale getirmeye çalışıyor.

İlericiler, demokratlar, liberaller, liberal solcular; önerilen bu yolun çözüm yolu olmadığını; İslami elit elinde başkanlık sistemine geçişin, sorunları çözmek bir yana daha da katmerleştirecek şekilde sorunların öteye taşınmasından başka bir anlama gelmeyeceğini halklara göstermek zorundalar.

İl özel idarelerini bölge parlamentoları haline dönüştürün. Valiliği bu parlamentoların verdiği hizmetleri merkezi yönetim tarafından denetleyen birim haline getirin. Sosyal hizmetler, bayındırlık, eğitim (ilköğretim ve mesleki eğitimin), sağlık gibi alt disiplinlerin bölge parlamentolarının kontrolünde örgütlenmesine ve finansmanının sağlanmasını sağlayın. Yerel parlamentolara yürüteceği hizmetlere uygun biçimde vergi toplama izni verin; topladıklarını bağımsızca kullanabilme izni verin. Yerel parlamentoların temsilcilerinden oluşan bir senato ve genel oyla seçilen parlamento hükümetin uygulamalarını denetleyebilsin. Bu kurumsal ve yönetsel değişiklikleri yapın sonra başkanı bırakın halk seçsin. Bu olur.

Bu gerçekten çağdaş demokratik bir devlet olmanın yol haritası haline gelebilir. Hukuku bağımsız, denetleme organları bağımsız hareket eden, toplu sözleşme düzeninin güvence altında olduğu, siyasi partileri temsili bir karakterde örgütlenen ve işleyen, sivil toplum örgütlerinin program oluşturma ve yönetim sürecine aktif biçimde çekildiği katılımcı bir demokrasi içinde Kürt sorunu da çözülür, sistem ekonomik bunalımlara da dirençli hale gelir.

Tabi bir yandan da Telekom gibi stratejik şirketlerin birer tekel olarak varlığını sürdürmesini, istedikleri gibi piyasaları manipüle etmesini önlemek gerekiyor. Şirketlerin sermayelerini giderek daha fazla halka açmaları özendirilmeli. Belirli sayıda işçi çalıştıran iş yerlerinin kreş açma, mesleki eğitim, İş güvenliği, işçi sağlığı ile ilgili yükümlülükleri olmalı. Ücret adaleti sağlanmalı. İLO sözleşmelerine uyulmalı; toplu sözleşme düzenine hükümetler istediği zaman müdahale edememeli.

Çağdaş devlet, demokratik devlet, normal devlet olmanın yolu budur. Bugünkü mevcut durumun daha fazla süremeyeceği bir noktaya doğru hızla sürükleniyoruz. Başka türlü olunamayacak noktada olması gerekeni siz ortaya koyamazsanız, gelenek ağır basar ve yalancı çözümler devreye girer. Vakit kaybedilir.

Bu hep böyle oldu.