Bunlardan birincisi, henüz Cumhuriyet bile kurulmadan önce başlamış, ama Cumhuriyet’te güçlenerek devam etmiş olan “askerî vesayet” sürecidir. Bu oldukça uzun süre içinde Ordu varlığının görece geri çekildiği ya da militarist bir sulta olarak her yeri kapladığı evreler olmuştur. Öyle görünüyor ki 12 Eylül bu ikinci “tarz-ı siyaset”in son hamlesiydi ve Cumhuriyet’in bütün kurumlarına askeri dâhil ederek Ordu’nun her konuda son sözü söyleme yetki ve ayrıcalığını elinde tuttuğu bir düzeni ebedileştirme amacını güdüyordu. Ancak bu, dünyanın gelişme doğrultusuna ve biçimine tamamen ters düşen bir düzendi ve istendiği gibi kalıcı olmasına imkân yoktu.

12 Eylül rejiminin “düşman” bellediği ve imha etmek üzere saldırıya geçtiği birden fazla hedef vardı. Ancak, yalnız sol üzerinde, komünizm üzerinde elle tutulur bir başarı kazanabildi (bunda da kendi maharetinden çok komünizmin uluslararası konjonktür içinde çöküşü bu “başarıyı” sağladı). Kürt ayrılıkçılığı, tehdidini en üst noktaya tırmandırdı. Son “tehdit” İslâmcı-şerîatçı harekete de uzun-vadede sonuçları ortaya çıkacak bir enerji armağan etti.

Bu enerjinin kuvveden fiile çıkışını AKP’nin 2002 seçim başarısı ve hükümet kurmasıyla başlayan süreçte günbegün gözlemledik. Bayrak mitingleri, darbe hazırlıkları, muhtıralar ve buna benzer eylemler, kuru gürültüye pabuç bırakmamaya kararlı bir hükümet ve elverişsiz uluslararası konjonktür karşısında (AKP’nin kapatılmamasını bu ikinci etkende açıklamak herhalde doğru olacaktır) oldukça yapay yöntemlerle kabartılan bu seferberlik ruhu fazla dayanamadı.

Türkiye’ninki gibi bir geçmişten gelen bir toplumda “askerî vesayet bitti” demek kolay değil. Böyle bir girişim olursa, vadenin uzununu beklemeye de gerek yok, kısa vadede tam bir başarısızlığa uğrayacağını güvenle iddia edebiliriz; ama “böyle bir girişim hiç olmaz” diyemeyiz.

“Tabiat boşluk bırakmaz” deriz. Bizim siyaset kültürümüzde galiba “demokrasi” bir “boşluk” olarak algılanıyor. “Askerî vesayet”in görünür biçimde gerilediği bu dönemde, boşluk doğmasın diye olsa gerek, AKP yönetimi yeni bir vesayet biçimini almaya, en azından böyle olma özleminin sinyallerini vermeye başladı. Burada belirleyici etken Kürt sorunu, bu olayın gelişme biçimi. Bu sorunu askerî yöntemle çözmek konusunda bir iradenin, ilkin hükümet içinde yeşermese de, orada kesin bir kabul ve onay gördüğü anlaşılıyor. Bu, son analizde, bir üslûp seçme durumu. Bu sorunda anti-demokratik yönetimi seçmiş biri, başka sorunda demokratik tutum benimseyemez.

Kürt sorunu bu gelişmede belirleyici oldu ve olmaya devam ediyor. Ama o da tek başına bir etken değil. Bir bütün olarak İslâmcı siyasî hareket, Türkiye’de, Kemalizm’den ötürü kendini bir “mazlum” olarak görmüştür; ama bundan ötürü demokratik bir siyasî kültür de geliştirmemiştir.

Azınlıkta ya da muhalefette kalmış bir siyasî ideoloji, eşyanın tabiatı gereği, demokrasiye yakın durur. Bu kadarı, Türkiye’deki İslâm için de söylenebilir. Ama bu, kendiliğinden oluşan bir durumdur, üzerine emek ve özen yüklendiği için böyle olmuş değildir.

Ayrıca, “taban”da demokrasi özlemi daha yaygın ve sahici olsa da (bunu “entelektüel” dünya ile ilişkisini sürdüren bir taban anlamında söylüyorum), siyaset sefinesinin dümenini elinde tutanlar açısından, durum pek böyle değildir. AKP yönetimine, bunun aşağı yukarı tek sahibi gibi görünen Başbakan’ın davranışlarına ve sözlerine baktığımızda, otoriterlik eğiliminin ve özleminin gittikçe belirginleştiğini görebiliyorum.

Sonuç olarak AKP bir siyasî parti, Tayyip Erdoğan bir siyaset adamı. Burada göze çarpan otoriterleşme eğilimi, toplumun kurumlarına sinmiş bir askerî vesayetle kıyaslanamaz.

Önemli olan, toplumun, “vesayetlerden vesayet beğenme” kültüründen, dara geldiği zaman “gel beni kurtar” diye birilerini yardıma çağırma alışkanlığından sıyrılmayı artık başarması. Başka bir söyleyişle, sorununu kendi eliyle çözmeyi öğrenmesi, bunu yapmaya cesaret etmesi.

Bu noktaya geldik. Durduğumuz yer burası. Ama burada nasıl davranacağız, o henüz belli değil.