Siyaset düzeyinde olan biten her olaya “komplo”, “provokasyon”, “planlanmış bir olay” gözüyle bakmak, yıllardan beri, hiç hazzetmediğim, inanmadığım ve eleştirdiğim bir alışkanlıktır. Ama aynı zamanda çok köklü bir alışkanlıktır.

Bunun temelinde, insan eylemi dediğimiz şeyin etkili (ya da, en azından, “özerk”) olduğuna inanmayan bir dünya görüşünün yattığını düşünüyorum. Böyle bir dünya görüşü çerçevesinde, örneğin, “kitleler, sınıflar tarihin motoru” olamaz. Onlar zaman zaman bir şeyler yapar gerçi, ama mutlaka bir “yaptıran” vardır.

Yani, “sınıf savaşı tarihin motorudur” gibi bir tarih anlayışı ile komplocu bir anlayış, mantıken, birbirini dışlar. Ama ne gariptir ki çok zaman “Ben Marksist’im” diyen birinin olur olmaz her olayın altında bir komplo aradığını görürüz.

Peki, bu büsbütün yanlış bir inanç mı? Tarihin oluşmasında çeşitli komploların rolü yok mu? Buna da kestirmeden “hayır” demek kolay değil. Kolay değil, çünkü başlıca işi komplo kurmak ve uygulamak olan yalnız bireyler değil, koca koca örgütler, kurumlar var.

Zaten, bir insanın bütün bir dünya görüşü böyle her olayda bir “bit yeniği”, bir “gizli plan” arama anlayışına dayanıyorsa, çok zaman, o insanın yaşadığı toplumda böyle çalışan etkili örgütler vardır. Onlar olduğu için o insan ya da insanlar, bildikleri tarih içinde birtakım kumpaslarla açıklanmayacak olay bulmakta zorlanırlar.

Biz, Türkiye halkı, böyle bir toplumda yaşıyoruz. Hep konuştuğumuz konu: temelinde ne olduğunu bilmediğimiz olayları şöyle bir geçirin zihninizden... Korkutucu bir yığınla karşılaşacaksınız. Padişah Abdülaziz’den Cumhurbaşkanı Turgut Özal’a uzanan bir “Öldü mü, öldürüldü mü?” zincirine rastlayacaksınız en başta; 1 Mayıs’lar; Eşref Bitlis’ler; daha neler neler. Hrant Dink ya da Zirve cinayetini çözebildik mi –olayların katilleri yakalandığı halde? Önümüzde kaç ceset yatıyor? Elimizde kaç katil var?

Siyasetin böyle bir yapıya büründüğü bir toplumda insanların hilesiz hurdasız bir siyaset olabileceğine inançları körelir ve sonunda yok olur. Bu eğilim de kendi aşırılığını üretmeye başlar. Bunun en kötü yanı da, insanın özgür iradesiyle eylem yapıp hayatın akışını değiştirebileceği inancının kaybedilmesi olur.

Komplolar, evet, vardır; çünkü komplo kuran ve sonra uygulayanlar vardır. Ama komploların da başarılı olanlarının yanında, başarılı olamayanları bulunur. Yemişlerde Maraş olayını planlayanların yaptıkları işin genel olarak “başarı” hanesinde yazılı olduğu kanısındayım. Tabii bunu kimin sahneye koyduğunu bilmediğim için, hedeflenen sonuçla gerçekleşen sonuç arasında sapma oldu mu, olduysa ne kadar oldu, bilemiyorum. Fazla bir sapma olmadığını yalnızca tahmin edebiliyorum.

Ama Hrant Dink komplosu böyle değil –sanıyorum. Hrant’ı öldürmeyi başardılar. Ama “başarı” orada kaldı. Katilin ortaya çıkması herhalde planın parçası değildi. “Taşnaklar vurmuştur” diye bir resmî mazereti elde bulundurmak iyi olurdu; ama aslında, “onun gibi yapanın sonu budur” gözdağının da toplumca anlaşılması gerekirdi. Yani, ikisinin de olacağı bir durumdu, yaratılmak istenen.

Ama plan, her şeyden önce, cenazeye katılan ve “Hepimiz Hrant’ız, hepimiz Ermeni’yiz” diyebilen insan sayısı karşısında duvara tosladı. Duvara tosladı ve ters tepti. Herhalde bu komplo ile varılmak istenen hedef bu değildi.

Dolayısıyla “komplo olmaz, yoktur” diyemeyiz, ama her komplonun da başarılı olmadığını ve olamayacağını bilmeliyiz. “Toplumsal olay”, içine çok sayıda insanın karıştığı, dolayısıyla karışan insan sayısı kadar bireysel irade, öznellik, karakter özelliği ve benzerlerinin karıştığı bir şeydir ve bunların yarattığı karmaşadan hangi durumda hangi sonucun (sonuçların) çıkacağı kestirilemez.

Türkiye tarihinin şu aşamasında, bütün bu komploların “bumerang etkisi” noktasına geldiği söylenebilir. Şimdiye kadar ortaya çıkarılana, ciddi ve düzgün bir dizi araştırmanın ortaya çıkaracağı yeni olgular da eklendiğinde, komplo, ilk komployu kuranın tepesine dönüp çarpabilir ve yetmiş küsur milyonluk bir toplum rahat soluk alıp vermeye başlayabilir.