“Trampetler vuruyor, kornetler ötüyor, fanfarlar uğulduyordu. Ve kâtip okuyordu. Film artık bitiyordu. Evet film bitti…”

Yassıada duruşmalarını yerinde izleyip darbenin en ateşli kalemlerinden biri olmuş (bundan hiçbir zaman da pişmanlık duyduğunu yazmamış, söylememiş) Çetin Altan, Yassıada’da 15 idam kararının çıktığı 15 Eylül 1961 günkü son duruşmayı böyle özetlemişti; Film bitti.

Duruşmaya hasta olduğu için gelmeyen Menderes dışında idama mahkum edilen aralarında Celal Bayar’ın da olduğu 14 tutuklu bir hücumbota, müebbet cezası alan 31 DP’li de bir başka hücumbota elleri bağlı olarak yerleştirilip İmralı Adasına doğru yola çıkarılırlar.. Pantolon kemerleri dahi çıkarılınca Fatin Rüştü Zorlu’nun pantolonu düşer, ancak belinden katlanarak sabitlenir.

Kararlar, o akşam Milli Birlik Komitesi’nde (MBK) acilen görüşülmesi için bir helikopterle Ankara’ya uçurulmuştur.

Bu arada Meclis’in etrafında ise bir askerî hareketlilik göze çarpmaktadır. Talat Aydemir’in de liderlerinden olduğu Silahlı Kuvvetler Birliği cuntasının havacı kanadından Halim Menteş komutasındaki havacı askerler, Meclis’in her tarafını sarmış durumdadır.  İmralı Adası’na da hücumbotlarla cuntaya yakın askerler çıkarılmış, beklemedeler...

İdam kararlarını görüşecek Milli Birlik Komitesi üyelerinin kulağına “Eğer idamları MBK onaylamazsa, İmralı’daki askerlerin hepsini infaz edeceği, darbe sırasında öldürüldüğü iddia edilen teğmen Ali İhsan Kalmaz’ın arkadaşlarının sadece 15 DP’liyi değil, 400’ünü birden infaz edeceği tehditleri fısıldanmaktadır…

Aynı saatlerde Adnan Menderes’in eşi Berin Menderes bütün siyasi partilerin liderlerinin kapılarını çalıp “durdurdun” diye yalvarır. İsmet İnönü’nün evinden çıktıktan sonra Mevhibe Hanım da ağlamaklı paşaya “bir şeyler yap” diye rica eder.

Birkaç saat sonra, İngiltere Büyükelçisi Bernard Barroughs, Kraliçe’nin idamların yapılmamasını temenni ettiği mesajını İstanbul Radyosu’nun komutanı Yarbay Turan Çağlar’a iletir

(Çağlar, darbenin radikal Silahlı  Kuvvetler Birliği cuntasının üyesidir. NATO’da görev yaparken doğan kızına NATO adını verecek kadar ittifaka bağlıdır. 1983 yılında ise suçüstü bir MİT operasyonuyla CIA casusluğuyla suçlanıp askerî mahkemede yargılanacaktır)

Cemal Gürsel, cuntayla dış dünya arasında sıkışmaya başlamıştır. MBK toplantısı öncesi Çankaya Köşkü’nde görüştüğü Dışişleri Bakanı Seli Sarper idam kararlarına karşı dış dünyadan gelen tepkileri aktarmıştır.

90’lı yıllarda gizliliği kalkan bir İngiliz Dışişleri Bakanlığı belgelerine göre önüne gelen mesajlar şöyledir:

ABD  Başkanı John F. Kennedy “Ertesi gün başlayacak NATO tatbikatı için ABD askerlerinin Türkiye’ye geleceğini, bu idamların ABD’yi mahcup duruma düşüreceğini, en azından NATO tatbikatı bitene kadar idamların ertelenmesini, daha sonra istişare edilmesini rica etmektedir.

İngiltere Başbakanı Macmillan da ricacıdır. Bir mesaj da eski lider Sir Winston Churchill’den gelmiştir: “Müttefikimiz Türkiye’nin içişlerine karışmak istemiyorum. Ancak son zamanlarda verilen idam cezalarını düşürmenizi tüm dünyada sizin hayrınızı isteyenler arasında doğuracağı olumlu duygulara ekselansın dikkatini çekmek isterim.”

İngiliz belgelerine göre idamlara karşı Ankara’ya ricacı olanlardan biri de Alman Şansölyesi Konrad Adenauer’dir.

Anma bu ricalar dışında idamlara karşı en net ve sert mesaj ise çok uzaklardan, Guatemala’dan gelmiştir.

Guatemala lideri Ydigoras mesajında kararları sert biçimde protesto ederken şöyle der: “De facto hükümetiniz, anti-komünist olduğunu belirtiyor, ancak Kafkas dağlarının ötesinde uygulanan metodların aynısını uyguluyor. Bunun, demokratik dünyanın desteğine sahip olmayan hükümetlerin siyasi suçlar için verdikleri cezanın tamamen aynı biçimde siyasi cinayet olduğunu hatırlatmak isterin. Mahkum edilen kişilerin affedilmesini diliyorum. Bu kişileri sürgüne göndermelisiniz. Guatemala bayrağı bu kişilere sığınma vermeye hazırdır.”

Dış baskılar işe yarar ve Milli Birlik Komitesi önüne gelen 15 idamdan 12’sini müebbet hapse çevirir. 3 idam cezasını ise onaylar. Karar 13’e 9 çıkmıştır. 12 idama hayır diyenler arasında Devlet Başkanı Cemal Gürsel de vardır.

(Türkeş’in kararın açıklanmasından bir hafta önce Cemal Gürsel’e gönderdiği iddia edilen mektupta  “Ölüm cezalarının infazı, yurt dışında ve milletimiz ve devletimiz aleyhinde tepkilere yol açacaktır” demesi bu yüzdendir. Muhtemelen Türkeş de Delhi de elçi olarak bulunduğu sırada ya da CIA şefi Ruzi Nazar’la dostluğu sayesinde dış tepkilerden nasibini almış, bir lider adayı olarak bu mektupla dünyaya iyi darbeci pozu vermeye çalışmıştır. Mektubun doğrudan Menderes’in idamını durdurmak için yazıldığı ise hem tarihi hem de içeriği açısından mugalatadır. Bu mantıkla idamların bir kısmına karşı oy kullanan, kulis yapan darbenin lideri Gürsel’i de temize çıkarmak mümkündür. 27 Mayısçı cuntanın evinde buluşup darbeyi planladığı, idam kararlarını veren Yüksek Adalet Divanı’nın kuruluşundan, Bayar’ın yaşına rağmen yargılanmasına izim veren kanuna,  Menderes’i idama götüren kanundan, darbenin radyodaki sesi olmaya kadar darbenin her adımının altında imzası olan Türkeş’in tasfiyesinin sebebi de idamlar değil, hemen seçime gidilmeyip, darbeci iktidarın devam etmesini savunması yani darbecilerden daha darbeci olmasıdır. Yani Türkeş’i 27 Mayıs’ın utancından varlığı bile belirsiz bir mektupla kurtaramazsınız.)

Gerisi malum. İdamlar bekletilmeden ertesi gün infaz edilir. Önce Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan,  ertesi gün de Amiral Bristol Hastanesi Dahiliye Servisi Şefi Dr. Nevzat Yeginsu’nun “sağlamdır” raporuyla Başbakan Menderes...

Milli Birlik Komitesi üyesi Suphi Karaman, 16 Eylül sabahı saat 4’te günlüğüne şunları yazacaktır:

“Şu anda İmralı adasında üç baş 1950-1960 Demokrat Parti rejiminin kefaretine karşılık sallandırılıyor. Menderes, Zorlu, Polatkan bu devrin rejiminin soysuzlaştırılması, ahlaksızlığı ve hırsızlığının mümessilleri olarak darağaçlarında sallanıyorlar. Biraz sonra sabah ezanı okunacak. Eğer yakınımda bir cami varsa ve özellikle de Ankara’da âdet olduğu üzere bu caminin bir de hoparlörü bulunuyorsa şüphesiz İmralı’da bir tarihin son noktası üç başın boynu etrafında geçirilen halklarla düğümlenirken, ben  de işiteceğim ezan sesinin huşu içerisinde dün akşamki toplantı intibalarımı yazmakta olacağım satırlarla tarihin önüne sereceğim…”

İdamlara en sert tepki Londra’dan gelir. Ama tepki kısa ömürlü olur. İngiliz belgelerine göre Ankara’dan gelen sert cevabın ardından, İngiltere elçiliklerine idamlarla ilgili konuşma yasağı konulur.

15-25 Eylül tarihlerinde planlandığı gibi Rusya’ya karşı Türkiye’deki NATO tatbikatı gerçekleşir. İdamlar yüzünden Amerikan askeri mahcup olmaz…

Bundan sonrasını Sisi daha ilgiyle okumalıdır:

Bir ay sonra yapılan genel seçimlerde Demokrat Parti’nin devamı olarak kurulan iki parti Adalet Partisi ve Yeni Türkiye Partisi oyların toplam yüzde 48’ini almayı başarırlar.

Bundan sonraki 50 yıl boyunca yapılacak seçimlerin neredeyse tamamını Menderes’in izinden giden partiler kazanacaktır.

1963 yılında bir zamanlar ABD’nin Küba’ya karşı en büyük müttefiki Guatemala’nın lideri Ydigoras, ekseni kaymaya başlayınca bir darbeyle devrilir.

1965 yılında Demokrat Parti’nin devamı olan Adalet Partisi tek başına iktidara gelir.

1990 yılında Menderes, Zorlu ve Polatkan’ın mezarları devlet töreniyle İmralı’dan İstanbul’daki anıt mezara kaldırılır.

2010 yılındaki referandumla darbecilerin yargılanmasının önü açılır. Evren mahkeme önüne çıkarılır.

2012  yılında Erzurum Cemal Gürsel  Stadyumu’nun adı Kazım Karabekir Stadyumu olarak değiştirilir.

2015 yılında 98 yaşındaki Kenan Evren, halkın ve  siyasetçilerin katılmadığı yalnız bir cenaze töreninde “haram olsun” sesleri arasında son yolculuğuna gönderilir.

2015 yılında Başbakan, Yassıada’nın “Demokrasi Adası” yapılması için temel atma törenine katılıp şöyle der: Bundan sonra 27 Mayıs’larda Meclis Yassıada’da özel bir celse yapmalıdır…

Bizim bu hikâyemiz Mısır halkının umudu, Sisilerin ise kâbusudur…