Abdülhamid’in saltanatı gibi, biraz başka bir çağa ait, biraz da sıradan bir despotizm, birtakım konuları toptan yasaklar, geçip gider, kendini “demokratik,” kararlarını “bilimsel” göstermek diye bir derdi olmadığı için. Ne ki, 20. yüzyılın Birinci Dünya Savaşı sonrası ana gövdesine ve cumhuriyet rejimlerine gelince iş değişir; farklı meşruiyet kaygıları ortaya çıkar. Yönetenler yeni normlara uymaya (uyuyormuş gibi yapmaya): faraza bir yandan çok özgürlük yanlısı olmaya ama diğer yandan bu özgürlüğe sınır koymaya kendilerini mecbur hisseder.

Atatürk’ün 16-17 Ağustos ’31 mektubuna bir de bu açıdan bakmayı öğretici buluyorum.

Metinde ilk bakışta bilimsel bir yaklaşımı, titizlik ve şüpheciliği savunan pasajlar dikkat çekiyor. Atatürk gerçekten değer veriyor bu özelliklere. İsa ve havarilerine atıfta bulunarak “Apotr yaratmaya kalkmayalım” ve “biz tarih yazarken Apotr değil; bizzat fiiller ve hadiseler sahibi arayan adamlarız” diyor (elle ve hızla yazılmış, redaksiyon görmemiş bir mektuptaki ilginç ifade bozukluklarına dokunmuyorum). “İlim sahasında vesveseli olmak” gerektiğini vurguluyor. Birkaç yerde, yazılacak her şeyin “vesikalara müstenid” olmasına; Batı’da hep “tarih vesikalarına” dayanıldığına; TTK’nın da “her şeyden evvel... vesikalara dayan”ması gerektiğine işaret ediyor. Ortalarda o çarpıcı cümle geliyor : “Biz daima hakikat arayan ve onu buldukça; ve bulduğumuza kani oldukça ifadeye cüret gösteren adamlar olmalıyız !”

Aslını hiçbir zaman yayımlamadıkları bu mektuptan gene de yapmayı uygun buldukları iki alıntıdan biri olarak bu ifade, bugün de TTK duvarlarına kazınmış duruyor.

İyi de, acaba tam ne diyor ? Sadece ve sadece gerçeğe bağlılığı mı dile getiriyor ? Ya da, yalnız belirli bir tür “yanlış”la karşıtlık içinde tanımlanmış bir “hakikat” anlayışına mı yer veriyor ? Bugün de TTK, bütün hakikatleri, sınırsız ve eksiksiz olarak hakikatin tamamını mı kucaklıyor ? Yoksa kapılarını hakikatin bir kısmına açık, bir kısmına kapalı mı tutuyor ?

Bunu çözümlemek ve cevaplamak için, mektubun bütünsel bağlamını hatırda tutmak gerek. Atatürk burada gerek Türk, gerek İslâm tarihinin İslamist-Arabist yorumlarıyla kavga ediyor. Tekrar tekrar, Zakir Kadirî’nin şahsında sırf bu “Camii Ezher kaçkını”na değil, bizatihî “Camii Ezher mevcudiyeti ve prensipleri”ne çatıyor. Bir adım ötesinde, (hep özel, mahrem ölçüler içinde de olsa) Hira’daki vahiy inancını “safsata,” halifeliği “maskaralık” diye tarif etmesiyle birlikte düşünüldüğünde, dünyanın ve tarihin dinî yorumuyla, açıkçası din ve İslâmiyet ile mücadele, hem de çok sert bir mücadele içinde olduğu apaçık görülüyor.

Dolayısıyla Atatürk’ün “hakikat” hakkında söyledikleri, Aydınlanma’dan tevarüs edilmiş bir din-bilim karşıtlığı ve 19. yüzyıldan tevarüs edilmiş bir pozitivizm çerçevesine oturmakta. Bu konudaki asıl ünlü açıklaması, biliyoruz, “en hakiki mürşit” deyişidir; tam şekliyle :

“Hayatta en hakiki mürşit ilimdir fendir, ilim ve fenden başka yol gösterici aramak gaflettir, dalâlettir, cehalettir.” Bu “başka yol gösterici” ile tabii dini kastediyor. Hakikati aramak ve “bulduğumuza kani oldukça ifadeye cüret” göstermek çağrısı da dine karşı bilime sarılma, dinî “safsata”lara karşı çıkmaktan çekinmeme anlamına geliyor. Özetle, Atatürk TTK’ya (Türk ve İslâm tarihinin alışılmış anlatımını bozma konusunda) İslâmiyet’ten korkmama talimatını veriyor.

Peki, bunu her durumda ve mutlak surette gerçekten yana tavır almak diye yorumlayabilir miyiz ? Atatürk bilimin başka her şeye karşı da net ve kesin üstünlüğünden mi yana ? Bilimin hakikati dinin üstünde diyor; olabilir (bundan agresif bir din düşmanlığını anlamayacaksak). Ama kritik soru şu : hakikat ile ulus-devlet ve millî ihtiyaçlar karşı karşıya gelirse ne olacak ? Bilimin hakikati ulus-devletin de üzerinde mi ? T.C’nin de üzerinde mi ? Bizzat Atatürk’ün de üzerinde mi ? Herhangi bir TTK toplantısında, biri çıksa dese örneğin : “Sizin şu Türk Tarih Teziniz yanlıştır, Güneş-Dil Teoriniz yanlıştır, ‘cihanşümul Türk medeniyeti’ diye bir şey hiç olmadı, Araplar yüksek bir Türk medeniyetini bütün vesikalarıyla birlikte imha etmediler, vesika vesika diyip duruyorsunuz ama bu konularda en küçük bir vesikanız olmadan konuşuyorsunuz, ayrıca köle orduları da köle ordularıdır; bana gelince, şimdi bütün yaptığım huzurunuzda bu hakikatleri ifadeye cüret etme hakkımı kullanmaktan ibarettir.” Ne olurdu sanıyorsunuz ?

Buna geçen hafta verdiğim genel cevaba (6 ağustos : Lider direktifiyle tarih), şimdi bazı özel gözlemleri de ekleyebilirim. Atatürk’ün 16-17 Ağustos 1931 mektubu, emrediciliğinin yanı sıra, gerçeği arayayım derken çok ileri gitmeme konusunda bazı uyarıları da içeriyor. Bir kere, gördük ki Atatürk öyle her tarihî gerçeğin, vesikalı bile olsa söylenmesinden yana değil. Dahası, ihtiyatla karşılanacak bazı vesikalar olabileceğinin de farkında. Tevfik Bıyıklıoğlu’nu uyarıyor : “kendinizin dikkatle ve itina ile seçeceğiniz” vesikalar olmalı. Ayrıca, diyor, “Bu vesikalar üzerinde yapacağınız tetkikte... ince millî süzgecinizi kullanınız !”

Hımm. Bu “ince millî süzgeç” de ne ola ki ? Deliklerinden neyi geçiriyor, neyi geçirmiyor ? Eh, bunu da gelecek sefere bırakalım.