KATLEDİLİŞİNİN 491. YILINDA

ANISI ÖNÜNDE EĞİLİYORUZ

(KOMÜNİZMİN KIYISINDA BİR DEV)

THOMAS MÜNTZER (6)

“Yaşam hiçbir zaman açık konuşmaz.

Kendini çiçeğinde gösterir, köklerinde saklar.”

(Luce Irıgaray)

Dipnotlar:

(1) Huldrych (ya da Ulrich) Zwingli / Ulricus Zuinglius (1 Ocak 1484-11 Ekim 1531): İsviçre Protestan Reformu’nun lideri ve Reform Kiliseleri’nin kurucusu. Martin Luther’den bağımsız olarak, kutsal metinleri hümanist bakış açısıyla inceledi ve Martin Luther ile benzer sonuçlara ulaştı. Zwingli’nin Reform’u kilise ve Zürih halkınca destek gördü; gündelik yaşama ve devlet sorunlarına ilişkin önemli değişikliklere yol açtı. Reform, Zürih’ten İsviçre’nin diğer beş kantonuna yayıldı; geri kalan beş kanton ise Roma Katolik Kilisesi’ne bağlı kaldı. Bağlı kalan kantonlara karşı yürütülen savaş sırasında öldürüldü.

(2) John Kalvin (10 Temmuz 1509 - 27 Mayıs 1564): Protestan Reformu koşullarında, reforma uğratılmış teolojinin Hıristiyan teolojisinin kurucusu. Cenova’da Papalık otoritesini reddetti; kentte yeni bir kilise yönetimi kurdu ve doğuma hazırladığı teolojisinin tanıtımını yapmak üzere yeni bir merkez oluşturdu.

(3)Jean Kalvin’in 16. yüzyıl başlarında ortaya attığı görüşlere dayanarak kurulan Hıristiyanlık mezhebi, ilk kez Cenevre’de, daha sonra Hollanda, İskoçya, Almanya ve Fransa’da yeni kiliselerde örgütlendi; Fransa'da Nant Fermanı ile kabul edildi. Kalvincilik toplumsal kurumları gelenekçi din anlayışına göre değil de Hıristiyanlığın başlangıcındaki özüne göre düzenlemeyi savundu. Bu amaçla bilimsel gelişmelere koşut bir eğitim-öğretim uygulamaya çalışarak yeni bir teknoloji geliştirdi.

                (4) Anglikanizm (İngiliz Kilisesi): İngiltere Kralı VIII. Henri'nin kurduğu bir Hıristiyanlık mezhebidir. Katoliklik ve Protestanlık arasında bir orta yol olarak görüldüğü için Latince Via Media olarak adlandırılır. Anglikan kilisesini teoloji ve ibâdet şekilleri (liturji) bakımdan bir Protestan mezhebi olarak görmektense, bağımsız otonom bir Batı Kilisesi olarak değerlendirmek daha doğrudur. Diğer Reform sonrası kurulan kiliselerden farklı olarak, kendisini apostolik, yani kökenini havârîlere dayandıran olarak tanımlar ve âyinsel uygulamalarında Katolik mirâsı öne çıkarır. Âyin sistemi ve inanç bildirgesinde Book of Common Prayer (Ortak Dua Kitabı) adlı kitabı izler ve dünyanın her neresine gidilirse gidilsin, Anglikan Birliği'ne bağlı olan her kilise, teolojik ve liturjik uygulamalarda bu kitabı esas alır. Anglikan Mezhebi, Katolik Roma Kilisesi ve Doğu Ortodoks kilisesinden sonra dünyadaki en büyük üçüncü Hıristiyan mezhebidir.

 (5) İsviçre İhvânı: Anabaptist olan ve başlarda Zürihli Huldrych Zwingli’yi tâkip eden köktenci evanjelik reformcu bir gruptur. 1525’te, Felix Manz, Conrad Grebel, George Blaurock ve diğer isimler çocuk vaftizini reddedip hakiki Hıristiyanlığı vazeden yeni bir topluluk oluştururlar. Hareketin Zürih dışına ve tüm İsviçre’ye yayılmasıyla müritleri İsviçre İhvânı olarak anılmaya başlar. Otoritelerin uyguladığı zulme bağlı olarak birçok Anabaptist İsviçre’den komşu ülkelere kaçar. İsviçre İhvânı, 1693’te Jacob Amman ve Hans Reist grupları arasındaki anlaşmazlık sonucunda yaşanan ayrışmanın ardından Mennocular olarak anılmaya başlar. Fransa, Güney Almanya, Hollanda ve Kuzey Amerika’daki birçok Mennocu, İsviçre İhvanı hareketinden gelir.

(6) Taborcular: XV. yüzyıl Husçu Savaşları süresince Bohemya’daki Tabor kentini merkez alarak etkinlik yürüten heretik dini cemaatin üyeleridir. Yereldeki altın madenlerinin kontrolünün verdiği ekonomik destekle yurttaşlar köylülerle birleşip komünist bir toplum kurmak isterler. İsa’nın Binyıl’ını ilân edip bundan böyle hiç kimsenin hizmetçi ya da efendi olmayacağını duyururlar. Halka eski zamana âit saf, masum duruma dönüleceği sözü verilir.

                 (7) Zwickau Peygamberleri: Saksonya, Zwickau’da XVI. yüzyılda yaşamış Anabaptistlerdir. Liderleri Nicholas Storch, ruhani seçilmişler arasında geçici bir egemenlik kurmak ister. Doğrudan Kutsal Ruh tarafından yönlendirildiklerini iddia eden grup, son çağ peşine düşer. Bebek vaftiziyle gelenek ve otoriteye başvuruyu reddederler. 1521’de Wittenberg’de güçlenip geniş bir çevreyi etki altına alırlar. Ancak Luther tarafından reddedilirler ve onun müdahalesiyle 1522’de iktidarlarını kaybederler. Luther Wartburg’da iken, Zwickau Peygamberleri olarak bilinen Nicholas Storch ve Markus Stubner Wittenberg’de kendi görüşleri vaaz etmeye başlarlar. Tanrı’nın krallığının yakında zuhur edeceğini, müritlerinin bazı özel vahiyler alacaklarını söylerler. 1522’de İncil’in otoritesini ve kilisedeki değişimi konu edinen sekiz ateşli vaazın ardından Luther, Zwickau peygamberlerini mağlup eder.

(8) Memoryalizm (Anmacılık): Memoryalizm, (memoryalistlerin çoğunlukla Efendi’nin Akşam Yemeği dediği) Aşâî Rabbânî’deki ekmek ve şarabı (ya da meyve suyunu) İsa’nın bedeni ve kanının sembolü olduğunu söyleyen ve bunu öncelikle bir anma yemeği niyetine bir tür yortu olarak ele alan Protestan tarikatların genel inancıdır. Teorinin en önemli kaynağı reform kilisesi mensubu, teolog Huldrych Zwingli’nin çalışmasıdır. Terimin kaynaklandığı yer Luka İncili 22: 19’tur: “Sonra eline ekmek aldı, şükredip ekmeği böldü ve onlara verdi. ‘Bu sizin uğrunuza feda edilen bedenimdir. Beni anmak için böyle yapın’ dedi.”

 (9) John Oecolampadius (1482 - 24 Kasım 1531): Alman din reformcusudur. Oecolampadius, Luther, Zwingli ya da Kavlin kadar büyük bir teolog değildir ancak gene de o güvenilir bir dini önderdir. Zwingli ile birlikte Marburg Diyalogu’nda İsviçre’yi temsil eder. Diyalog, İsa’nın son yemeği ile ilgili olarak Zwingli ve Luther arasında süren tartışmayı sona erdirmek için gerçekleştirilir. John’un Aşâî Rabbânî ile ilgili görüşleri “beden”in metaforik anlamına ilişkindir; müminlerin kutsalı kendilerinden çok başkaları hayrına pay ettiklerini söyler, sonrasında ise onun Hıristiyan yaşamı için sunulmuş lütfun bir aracı olduğu üzerinde durur. İsa’nın bedenin her yerde aynı anda bulunmasına ilişkin Luther’in öğretisine yönelik olarak John, Kutsal Ruh’un kilisedeki faaliyeti ve varlığına karşı çıkar. John, takdir-i ilâhî öğretisini Luther, Kavlin ve Zwingli kadar özenle incelemez ve “Kurtuluşumuz Tanrı’dandır ve kendimizi lânetlememizdedir.” şeklinde özetlenebilecek anlayışı içselleştirir.

(10) Balthasar Hübmaier (1480–10 Mart 1528): Kendi döneminde oldukça etkili olmuş Alman/Moravyalı Anabaptist liderdir. Reform Dönemi Anabaptist teologların en ünlülerinden ve en fazla saygı görenlerindendir. 1527’de Waldshut’a döner. Burada Avusturyalı otoritelerce karısıyla birlikte ele geçirilip Viyana’ya götürülür. Mart 1528’e dek Gratzenstain’daki kalede tutulur. Askıda günlerce işkenceye maruz bırakılır ve zındıklık suçunu kabule zorlanır. 10 Mart 1528’de kent meydanında yakılarak idam edilir. Kendisine cesaret veren karısı ise kocasının idamından üç gün sonra boynuna taş asılarak Tuna Nehri’ne atılır.

(11) Konrad Grebel (1498-1526): İsviçre İhvânı hareketinin ikinci kurucusu ve Anabaptistlerin babası olarak anılan kişi.

(12) Bundschuh Hareketi (1524’ten 1525’e): Güneybatı Almanya’da gerçekleştirilen birbiriyle bağlantılı bir dizi köylü isyanı. XV. ve XVI. yüzyıldaki Alman Köylüler Savaşı’nda önemli bir yeri vardır. Adını, köylülerin taşıdığı ve onların isyanı ile isyanın ilerleyişini sembolize eden bayraktaki bağcıklı ayakkabıdan alır. Bu bayrak altına köylüler ve kent sakinleri, Fransız Armagnac Kontu’nun birliklerini Ren Nehri’nin üst kısmında 1439, 1443 ve 1444’te mağlup ederler. Zulmedici vergiler, keyfi adlî sistemler, yüksek borçlar, kilise imtiyazları, serflik, avcılık ve balıkçılıkla ilgili yasaklar ve benzeri durumların ortadan kaldırılması savıyla yaşama taşınan isyanlar 1476’da, Niklashausen’de (Tauber Vâdîsi), 1493’te Schlettstadt/Alsas’ta (ilk kez Bundschuh bayrağı altında), 1502’de Bruchsal ve Untergrombach’ta, 1513’te Lehen’de (Breisgau’da), 1517’de üst Ren boyunca gerçekleşir. Her isyan hızla bastırılır ve liderleri genelde idam edilirler.

(13) Veni Sancte Spiritus (Gel Kutsal Hayalet): “Tekrarlanan Altın Ezgi” olarak da anılır. Roma Katoliklerinin Hamsin Yortusu’ndaki Aşâî Rabbanî Âyini için yazılmıştır: Gel Kutsal Hayalet, /Cennetlik nurunun aydınlığını /Gönder bize. /Gel, fukaranın babası, /Gel hediyeler bahşeden,/Gel kalbin nuru. /En büyük ruh-ül kudüs, /Ruhun güzel misafiri, /Tatlı tesellisi. /O emekte istirahat, /Ateşte itidal, /Gözyaşında teselli. /O en mübarek ışık,/Kuşatır müminin kalbini/En derinden./
Yoksa kutsal iraden, /Yoktur hiçbir şey insanda, /Masum değil hiçbir şey. /Kirli olanı yıka,/Kuru olanı sula,/İyileştir yaralıyı. /Esnet esnek olmayanı,/Isıt donmuşu,/Düzelt yanlış olanı. /Sana itimat eden mümine/Yedi kat hediye bahşet. /Fazileti ödüllendir,/Selâmet ve ebedi haz ver/Geçip gidene.
Âmin, Şükürler Olsun (Haleluyah).

(14) Melchior Hoffman ya da Hofmann (1495-1543): Kuzey Almanya ve Hollanda’da faaliyet yürütmüş bir Anabaptist lider.