2013 Türkiye için siyasi ve toplumsal açıdan gerilimli, ateşli, çatışmalı bir yıldı. Yılın dökümünü yapan yazılar mutlaka çıkacaktır, bu nedenle ben yapmıyorum. Hatta özellikle yapmak istemiyorum. Çünkü bazı günler havadan sudan bahsetmek hem yazar hem de okur açısından iyi oluyor. Ele alacağım ‘havadan sudan konular’ ise bu yıl bazı İslamcı çevrelerin adeta savaş açtığı Noel Baba ile yılbaşı kutlamaları. 

KAPİTALİST İCADI 

Batı dillerinde Santa Claus, bizde Aziz Nikola denen Noel Baba’nın gerçekten yaşayıp yaşamadığı, yaşadıysa nerede ve ne zaman yaşadığı, onu önemli kılan özelliklerinin neler olduğu gibi sorulara henüz bilimsel açıdan doyurucu cevaplar verilemedi ama Noel Baba’nın gündelik hayata girişi ilk kez, 1863 yılında ABD’de olmuştu. Thomas Nast adlı bir grafikçi, yoksullara, ihtiyaç sahiplerine yardım eden bir Hıristiyan azizinden esinlenerek beyaz sakallı tonton bir dede resmi çizmiş ve bu resim Harper’s Weekly adlı bir derginin 3 Ocak 1863 tarihli kapağında yayımlanmıştı. 

Nast’ın siyah-beyaz Noel Baba figürünü, renklendirmeyi akıl eden kişi 1924 yılında, kapitalist tüketimin sembol içeceği Coca-Cola için reklamlar tasarlayan İsveçli grafikçi Haddon Sundlom oldu. Bu buluş sayesinde, o tarihe kadar esas olarak sıcak mevsimlerde içilen Coca-Cola’nın kış aylarında da tüketilmeye başladığını tahmin etmek zor olmasa gerek. Ayrıca, figürün yaratılış hikâyesini bilmeyen biri için, Santa Claus gibi aziz bir kişinin renklerini taşıyan bir içeceğin, iddia edildiği gibi kötü bir içeriğe sahip olamayacağı bilgisinin bilinçaltına yerleştirilmesi de kolay olmuştu. 

Sundlom’un kırmızı-beyaz elbiseli Noel Baba’sını güleç yüzüyle sekiz atlı bir rengeyiğinin çektiği kızağa bindirmek ve bu kızakla çocuklara hediyeler dağıtmasını sağlamak (böylece Coca-Cola’yı çocukların dünyasına iyice sokmak) ise bir başka reklam yazarının işiydi. 1939’da, Denver Gillen’in çizgileri ve Robert May’in şiirinden oluşan ve içinde ‘kızakla dolaşan neşeli Noel Baba’ figürü taşıyan broşür o yıl tam 2.4 milyon basılıp dağıtılmıştı. 1947 yılına kadar bu broşürden kaç adet basıldığını artık siz tahmin edin. Sonuç olarak, Noel Baba’nın popülerleşmesi ile kapitalist tüketim kalıplarının yerleştirilmesi ve yaygınlaştırılması arasında sıkı bir ilişki vardı. 


PATARALI MI, DEMRELİ Mİ? 

Türkiye’nin Noel Baba ile tanışması ise 1950’lerin başında olmuşa benziyor. 1951-1955 arasında Noel Baba figürlü posta pullarının basılmasıyla başlayan furya, 5 Ocak 1958 tarihli Hürriyet gazetesinde Vasfi Râşit Sevig tarafından şöyle eleştiriliyordu: “Zamanla Noel Yortusu aynı adı taşıyan hayalî bir ihtiyar yarattı. Bu uzun beyaz sakallı ihtiyar baba, Noel gecesinde uslu çocuklara oyuncaklar hediye eder...” 

Ancak Sevig’in Türk halkını kapitalist tuzaklara karşı uyarısının etkili olamadığı anlaşılıyor. Çünkü gazeteci Ayhan Hünalp tarafından 30 Aralık 1958 tarihli Tercüman gazetesinde çizilen Noel Baba portresi hâlâ geçerli. Hünalp’in Noel Baba’sı, 342 yılında Fethiye yakınlarında bir antik kent olan Patara’da doğmuştu. Çeşitli mucizeler göstererek (örneğin vaftiz edildiği leğenden ayağa kalkarak Allah’a şükretmiş, Hıristiyanların oruç günlerinde ve her cuma annesinin sütünü emmeyerek perhiz yapmış) azizlik mertebesine ulaşmıştı. Daha sonra darda kalanlara yardım etmeyi gelenek haline getirmiş olan Aziz Nikola, ömrünün son yıllarını Demre’de (Antalya’nın Kale ilçesinin antik adı) piskopos olarak geçirmişti. Noel Baba adını alması, hayırseverlik işini iki kez üst üste 26 Aralık’ta yapmasındandı! 


‘KÜÇÜK AMERİKA’NIN EĞLENCESİ 

Demokrat Parti’nin Türkiye’yi ‘Küçük Amerika’ yapmaya soyunduğu yıllarda bu hikâyenin tutmasına şaşmamalı. 1960’lardan itibaren Ankara, İzmir ve İstanbul’da açılan ‘Amerikan Pazarları’ Amerikan malları, otomobilleri, dergileri, Amerika’nın Sesi Radyosu (VOA), Hollywood filmleri ve ‘Barış Gönüllüleri’ ile Amerikan kültürünün topluma nüfuz etmesiyle 1970’li yıllara gelindiğinde büyük otellerde ve çocuk yuvalarında Noel Baba’lı kutlamalar başlamıştı. Kimse de Antalya gibi sıcak bir yerden nasıl olup da rengeyiğinin çektiği kar kızağında hediyeler dağıtan bir Noel Baba çıktığını sorgulamamıştı! 

Patara ile Demre bir süre Noel Baba için yarıştılarsa da Noel Baba’nın Patara’da doğduğu, Demre’de yaşadığı şeklindeki formülde uzlaşıldı ve böylece iki şehrimizin de bu kutlu olayın meyvelerini toplaması mümkün oldu. 5-7 Aralık 1983 tarihinde Antalya’da yapılan Uluslararası Noel Baba Sempozyumu, bugün sıkça karşılaştığımız ‘medeniyetler arası diyalog’ etkinliklerinin belki de ilklerinden biriydi. Noel Baba’nın bu yeni kimliği ile birlikte Türkiye’de tanınırlığı katlanarak arttı. İstanbul’daki Saint Antoine Kilisesi’nde 26 Aralık gecesi düzenlenen Noel ayinlerine, her yıl giderek artan sayıda ‘Müslüman Beyaz Türk’ün katılımı bunun bir sonucuydu. 1990’larda Noel Baba’ya Noel Anne ve Noel Köpekleri eklendi. 2000’li yıllarda ise Noel Baba artık ailemizden biri olmuştu. Öyle ki Yılmaz Erdoğan’ın ‘yerli’ ve ‘çağdaş’ bir Noel Baba’yı anlatan 2009 tarihli ‘Neşeli Hayat’ adlı filmi, kısa sürede bir milyonu aşkın izleyicinin ilgisini çekmeyi başaracaktı. 


OSMANLI’DA YILBAŞI GELENEĞİ VAR MIYDI? 

Osmanlı ülkesinde, gayrimüslimler Noel’i kutlarken Müslümanların buna tekabül eden özel bir günü yoktu. Hicri ve Rumi Takvim’i kullanan Osmanlı ülkesinde ‘Miladi’ yılbaşı kutlaması elbette yapılmazdı. Hicri Takvim, adı üzerinde Hazreti Muhammed’in 622 yılında Mekke’den Medine’ye göçünü başlangıç kabul ederdi. İlk günü ise 16 Temmuz’du. Ama İsa’nın doğumunu esas alan Miladi Takvim’e göre 11 gün kadar kısa olduğundan ‘yılbaşı’ her yıl farklı bir güne rastlardı. 

Başlangıç ayının adı ‘Muharrem’di. Muharrem’in gelişi, kutlanmadığı gibi, 10. günü Kerbela Olayı’nın yıldönümü olduğundan acıları çağrıştırırdı. Osmanlı’nın kullandığı ikinci takvim ise Hicri Takvim’in kullanılmasında ortaya çıkan 11 günlük farkı ortadan kaldırmak için 15 Şubat 1332 gününün 1 Mart 1917 olarak kabul edilmesiyle yürürlüğe giren Rumi Takvim’di. Ercüment Ekrem Talû’ya göre “Mali yılın başı olan martta Düyun-u Umumiye’ye bağlı birtakım müesseselerde kutlama törenleri yapılır. Ezcümle o gün, balıkhanede mezada çıkan nadide balıklar maliyece satın alınarak saraya takdim edilirdi.” Elbette her iki takvimin ilk gününde tatil yapılmazdı. 


KÂFİR İŞİ FAKAT NE ÇARE 

Halkın değilse bile saray mensuplarının Miladi yılbaşı kutlamalarına katılımı ilk kez 1 Ocak 1829 günü olmuştu. O yılbaşı, İstanbul’daki İngiliz elçisi, Haliç’teki bir gemide büyük bir balo düzenlemişti. Baloya Osmanlı devlet adamları da davet edilmişti. Davetliler yatsı namazını Tersane Divanhanesi’nde kıldıktan sonra sandallarla gemiye gitmişler ve sabaha kadar eğlenmişlerdi. Katılımcılardan Serasker Hüsrev Paşa, Kazasker Yahya Bey’in sorusu üzerine balonun kâfir işi olduğunu ancak devletçe katılmanın icap ettiğini söylediyse de Padişah II. Mahmud’a baloyu ballandıra ballandıra anlatmıştı. 

Tanzimat modernleşmesi, 1853-1856 Kırım Savaşı yıllarında İstanbul’a gelen yabancı askerler yılbaşı âdetinin yaygınlaşmasına katkıda bulundular. II. Meşrutiyet’i (1908) izleyen yıllarda yılbaşı âdeti, Türklerin aydın kesimleri arasında yayılmaya başladı. (İstanbul’da kadın ve erkeğin beraber yılbaşını kutladığı ilk mekânın açılışını Enver Paşa’nın yaptığı söylenir.) 

Refik Halid Karay’a göre halkın Miladi yılbaşı âdetiyle tanışması 1917 Rus Devrimi’nden sonra İstanbul’a akın eden Beyaz Ruslar (Haraşolar) sayesinde olmuştu: “Mütareke yılbaşılarına kadar bizler, saat 12’yi çalarken ışıkların söndürülmesi düzenbazlığını bilmezdik; limandaki vapurların da bu merasime düdük çalarak katılmalarını işgal senelerinde öğrenmiştik. Esasını ararsanız, Müslüman halkı Beyoğlu tarafına alıştıran da Haraşolar oldu… Arkasından gelen Garblılaşma hareketi, kaç göçün kalkması, balolara rağbet, bize yılbaşı geceleri sabahlama âdetini de kabul ettirdi. Ama dikkat ediniz: Bu âdetin sadece eğlence tarafını almışızdır. Zira bizdekinin Hıristiyanlardaki gibi dinle alakası yoktur, hayır ve hasenat işlemekle de hele bir hafta evvel gelen Noel’le de! Tuhafı şudur ki, tek geleneğimize dayanmayan bu yeni âdete, yani yılbaşı sabahlamasına, bütün âdet ve bayramlarımızdan fazla gayretle, dört elle sarılmış haldeyiz! Meğerse lazımmış. Bakalım şehirden köye de gidecek mi?” 


SEFAHAT GECELERİ 

Cevabını açık sözlü yazarlarımızdan Ahmet Rasim şöyle verecekti: “Evvelleri biz Türkler yılbaşı günlerinde başımızı sokmadığımız yer kalmazdı… Galata, Beyoğlu, kısacası Ortodoks takvimini tutan milletlerin cümlesine kendimizi davet ettirir, sabahlara kadar eğlenirdik. O ne hovardalık rezaleti, ne sefahat gecesi idi! Aşağıda, yukarıda ne kadar genelev varsa, kapılar çekilir, her gazino, kahve, her koltuk (meyhanesi) bir kumarhane. Her sokakta çalgı, saz eğlencesi, çengi, köçek… Her evin odasında bir ziyafet sofrası… Üstünde hindiler, yemişler, rakılar, biralar, etrafında türlü türlü erkekler… Evin birinden çık ötekine gir… Kumarhanenin birinde yutul, ötekinde kazan! Fuhuşa, sarhoşluğa ait hangi ve kaç türlü vasıta varsa hepsi ayakta, bildiğimiz karnavallar, yahut eski Roma’nın satürnalleri burada akşamleyin dirilir sabahleyin can çekişirdi…” 


PİYANGOLU YILBAŞILAR 

Ahmet Rasim’in anlattığı türden değil, günümüzdekilere benzer yılbaşı kutlamasının âdet olması Cumhuriyet’le birlikte olmuştu. Miladi Takvim’in kabul edildiği 1925 yılını 1926’ya bağlayan gün tatil günü olmadığı için işin eğlence kısmı eksik kalmıştı. Bu eksiklik bir yıl sonra giderildi ve 1926 yılını 1927’ye bağlayan cuma günü ilk kez yılbaşı kutlaması yapıldı. Elektrik İdaresi’nin saat tam 12’de kentin bütün ışıklarını bir dakika söndürmesi geleneği de o yıl başladı. Halk, yılbaşı kutlamasını pek sevmiş olmalıydı çünkü ertesi yıl, eğlence yerleri tıklım tıklım dolmuştu. Ama yılın en popüler eğlencesi kumarhane olarak işletilmeye başlanan Yıldız Sarayı’na gitmekti. Bu tarihten sonra yıllardır hasetle seyredilen Beyoğlu eğlenceleri hızla yurda yayıldı. Dergiler, özel yılbaşı sayıları çıkarmaya, gazinolar balolar düzenlemeye, ‘Tayyare Piyangosu’ özel çekilişleri yapılmaya başladı. 
 

Medenileşmede bir adım

Dünya Büyük Buhranı’nın dalgalarının Türkiye’ye ulaştığı 31 Aralık 1929 gecesini, elitler Ankara Palas’ta kutlarken, Hariciye Köşkü’ndeki yılbaşı balosunu ‘Gazi Hazretleri’ şereflendirmişti. 2 Ocak 1931 tarihi Son Posta gazetesinden öğreniyoruz ki, Maksimbar’da 1000 kişi, Tokatlıyan’da 500 kişi, Türkuaz’da 500 kişi, Ambassador, Papağan ve Salon Ruj gibi lokallerde 100’er kişi olmak üzere yaklaşık 3000 kişi yılbaşı eğlencelerine katılmıştı. 

1935’te ‘bütün medeni milletlerce’ tatil günü olarak kabul edilen 31 Aralık öğleden sonrasıyla 1 Ocak günlerinin uygulanmakta olan tatil günlerine eklenmesi’ teklifi kabul edildiğinde ‘medenileşme’ projesinde bir merhale daha tamamlanmış olmuştu. Bu ilk resmi tatil gününün ertesinde Son Posta gazetesi muhabiri, gözlemlerini şöyle aktarıyordu: “Dün sabah, saat ondan akşama kadar, sokaklarda sayım gününü hatırlatan bir tenhalık seziliyordu. Tatili fırsat sayarak sabahın onuna kadar güle oynaya içenler, ayılıp da sokağa çıkamamışlardı.” 

Atatürk’ün ilk kez ‘Yılbaşı tebriki’ yayımlaması, 1938 yılında oldu: “Yeni yıl münasebetiyle yurdun her tarafından vatandaşların yüksek duygularını ve samimi temennilerini bildiren birçok telgraf gelmektedir. Bundan son derece mütehassis olan Atatürk, teşekkürlerinin ve saadet dileklerinin Anadolu Ajansı vasıtasıyla iletilmesini buyurmuşlardır.” 

1939 yılı yılbaşı, Atatürk’süz geçen ilk yılbaşı olarak çok hüzünlüydü. İkinci Dünya Savaşı yıllarının yılbaşları ise yokluklar yüzünden en azından sıradan insanlar için tatsız… Savaş sonrasında radyonun yaygınlaşmasıyla birlikte Türkiye Radyoları’nın hazırladığı özel yılbaşı programları, şöhretli sanatçıların rol aldığı skeçler, şarkılar ve türkülerden oluşan konserler, oyun havaları ve Milli Piyango çekilişi yılbaşı kutlamalarının tipik unsurları oldu. 

Batı kültürünün yavaş yavaş tüm ülkeye nüfuz ettiği 1960’lar, 1970’lerde Hilton, Park ve Divan otellerinde serpantinli ve konfetili yılbaşı kutlamaları giderek yaygınlaştı. 1980’lerde yılbaşını kış tatili ile birleştirip ‘bir yerlere kaçma’ modası başladı. 1990 sonrasında İslamcı kesimler, Noel ile Yılbaşı’nı karıştırdıkları için, yılbaşı kutlamalarına karşı çıktı ve 1 Ocak gününü, ‘Mekke’nin Fetih Yıldönümü’ olarak kutlamayı önerdi. Ondan sonrası aşağı yukarı bugünküne yakın ve son yıllar girişte anlattığım türden kültürel meydan muharebelerine gebe… 

2014 yılının, hepimiz için güzel bir yıl olmasını dilerim…